2026 జులై 29న రక్షణ మంత్రి శ్రీ రాజ్నాథ్ సింగ్ ఉత్తరప్రదేశ్ లోని లక్నోలో గల కమాండ్ హాస్పిటల్ (సెంట్రల్ కమాండ్) నందు భారతదేశంలోనే మొదటిసారిగా ప్రత్యేక "సైనిక వైద్య విభాగాన్ని" (Department of Military Medicine) వర్చువల్ విధానంలో ప్రారంభించారు. యుద్ధ రంగానికి అవసరమైన వైద్య సంసిద్ధతను పెంపొందించడం, పరిశోధనలు చేయడం, స్వదేశీ వైద్య విధానాలను రూపొందించడం ఈ విభాగం యొక్క ముఖ్య లక్ష్యం. శత్రువులు ఉపయోగించే CBRNe (రసాయన, జీవ, రేడియోధార్మిక, అణు) ముప్పులతో పాటు యుద్ధ గాయాలు మరియు శారీరక, మానసిక ఒత్తిళ్లకు తగిన చికిత్సా విధానాలను అందించడానికి Armed Forces Medical Services (AFMS) ఆధ్వర్యంలో దీనిని ఏర్పాటు చేశారు.
2026 జులై 29న కేంద్ర రక్షణ మంత్రి శ్రీ రాజ్నాథ్ సింగ్ లక్నోలోని సెంట్రల్ కమాండ్ ఆసుపత్రిలో దేశంలోనే తొలి ప్రత్యేక "సైనిక వైద్య విభాగాన్ని" (Department of Military Medicine) వర్చువల్ విధానంలో ప్రారంభించారు. ఈ విభాగం పరిశోధన మరియు అభివృద్ధి (R&D) కేంద్రంగా, సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్గా పనిచేస్తుంది. ప్రతికూల యుద్ధ వాతావరణాలలో సైనికులు ఎదుర్కొనే తీవ్ర గాయాలు, మానసిక ఒత్తిళ్లు మరియు అంటువ్యాధులపై సమర్థవంతమైన వైద్య విధానాలను రూపొందించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం.
ఈ చారిత్రాత్మక ప్రారంభోత్సవం 2026 జులై 29న జరిగింది. దీని స్థానం ఉత్తరప్రదేశ్లోని లక్నోలో ఉన్న కమాండ్ హాస్పిటల్ (సెంట్రల్ కమాండ్). భౌగోళికంగా సరిహద్దు ప్రాంతాలకు మరియు అంతర్గత రక్షణ కేంద్రాలకు సమర్థవంతమైన రవాణా అనుసంధానం ఉన్నందున లక్నో సెంట్రల్ కమాండ్ను ఎంచుకున్నారు.
ఈ విభాగం ప్రధానంగా కింద పేర్కొన్న నాలుగు క్రమబద్ధమైన దశలలో పనిచేస్తుంది:
1. పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ కోర్సులు: పోరాట వైద్యం (Combat Medicine), కాంబాట్ సర్జరీ, ట్రౌమా కేర్ లో నిపుణులను తయారు చేయడానికి ఉన్నత విద్యా ప్రోగ్రామ్లను నిర్వహిస్తుంది.
2. స్వదేశీ పరిశోధన (R&D): హిమాలయ సరిహద్దులు, ఎడారులు, తీవ్రమైన చలి లేదా వేడి ప్రాంతాలలో విధులు నిర్వర్తించే బలగాల శరీరంపై పడే ప్రభావంపై పరిశోధనలు చేస్తుంది.
3. CBRNe అత్యవసర స్పందన: రసాయన, జీవ, రేడియోధార్మిక మరియు న్యూక్లియర్ దాడుల నుంచి రక్షణ పొందే ప్రోటోకాల్స్ సిద్ధం చేస్తుంది.
4. సైకియాట్రిక్ కేర్ & లాజిస్టిక్స్: యుద్ధరంగంలో ఒత్తిడి నియంత్రణ (Combat Psychiatry) మరియు అత్యవసర వైద్య సామగ్రి సరఫరా (Medical Logistics) నిర్వహిస్తుంది.
అమెరికా, రష్యా, చైనా వంటి దేశాలలో 'యూనిఫార్మ్డ్ సర్వీసెస్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హెల్త్ సైన్సెస్' వంటి ప్రత్యేక మిలిటరీ మెడికల్ విభాగాలు ఉన్నాయి. భారత్ ఈ రకమైన డెడికేటెడ్ డిపార్ట్మెంట్ను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా అంతర్జాతీయ స్థాయిలో మిలిటరీ మెడిసిన్ రంగంలో సమాన హోదాను సాధించింది.
1. రక్షణ వ్యూహం 2026-30: ప్రతిపాదిత 'గ్లోబల్ మిలిటరీ మెడిసిన్ సెంటర్' కు ఇది పునాదిగా మారుతుంది.
2. స్వదేశీ ప్రోటోకాల్స్: భారతీయ సైనికుల జన్యు, భౌతిక వాతావరణానికి తగిన డిజిటల్ మెడికల్ డోక్ట్రిన్ తయారీ.
3. విపత్తు స్పందన: పొరుగు దేశాలలో భూకంపాలు, వరదలు సంభవించినప్పుడు పంపే హెచ్ఏడీఆర్ (HADR) మిషన్ల వేగం పెరుగుతుంది.
Core Concept: ఆర్మ్డ్ ఫోర్సెస్ మెడికల్ సర్వీసెస్ (AFMS) & మిలిటరీ మెడిసిన్
Q1. ఇటీవల భారతదేశంలోనే మొదటి ప్రత్యేక సైనిక వైద్య విభాగం (Department of Military Medicine) ఎక్కడ ప్రారంభించబడింది? [Easy]
A) ఎయిర్ ఫోర్స్ హాస్పిటల్, బెంగళూరు
B) కమాండ్ హాస్పిటల్ (సెంట్రల్ కమాండ్), లక్నో
C) ఆర్మీ హాస్పిటల్ (R&R), న్యూఢిల్లీ
D) నావల్ హాస్పిటల్ (INHS అశ్విని), ముంబై
Answer: B
Explanation: రక్షణ మంత్రి శ్రీ రాజ్నాథ్ సింగ్ 2026 జులై 29న లక్నోలోని కమాండ్ హాస్పిటల్ (సెంట్రల్ కమాండ్) లో భారతదేశపు మొదటి సైనిక వైద్య విభాగాన్ని ప్రారంభించారు.
Q2. డిపార్ట్మెంట్ ఆఫ్ మిలిటరీ మెడిసిన్ను ప్రారంభించిన కేంద్ర మంత్రి ఎవరు? [Easy]
A) శ్రీ అమిత్ షా
B) శ్రీ నితిన్ గడ్కరీ
C) శ్రీ రాజ్నాథ్ సింగ్
D) డాక్టర్ ఎస్. జైశంకర్
Answer: C
Explanation: కేంద్ర రక్షణ మంత్రి శ్రీ రాజ్నాథ్ సింగ్ ఈ విభాగాన్ని వర్చువల్ విధానంలో ప్రారంభించారు.
Q3. కొత్తగా ప్రారంభించబడిన డిపార్ట్మెంట్ ఆఫ్ మిలిటరీ మెడిసిన్ కింద ఏ రకమైన ఆపదలను నిర్వహించడానికి CBRNe ప్రోటోకాల్స్ అభివృద్ధి చేయబడతాయి? [Moderate]
A) సైబర్, నౌకాదళం మరియు రోదసి దాడులు
B) రసాయన, జీవ, రేడియోధార్మిక, అణు మరియు పేలుడు పదార్థాల అత్యవసర వైద్య స్పందన
C) శీతాకాల వాతావరణ మరియు పర్వత ఆరోహణ ప్రమాదాలు
D) రోడ్డు ప్రమాదాలు మరియు పౌర అత్యవసర పరిస్థితులు
Answer: B
Explanation: CBRNe అనేది Chemical, Biological, Radiological, Nuclear, and Explosive ప్రమాదాల అత్యవసర వైద్య చికిత్సలను సూచిస్తుంది.
Q4. ఆర్మ్డ్ ఫోర్సెస్ మెడికల్ సర్వీసెస్ (AFMS) కి సంబంధించి క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: [Moderate]
1. ఇది రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది.
2. నూతన సైనిక వైద్య విభాగం రక్షణ వ్యూహాత్మక దార్శనికత (Raksha Strategy Vision 2026-30) తో అనుసంధానించబడి ఉంది.
పై వాటిలో ఏది/వి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) ఏదీ కాదు
Answer: C
Explanation: AFMS రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది మరియు ఈ నూతన విభాగం Raksha Strategy Vision 2026-30 లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా రూపుదిద్దుకుంది.
Q5. యుద్ధ రంగానికి అవసరమైన 'ప్రివెంటివ్ హెల్త్కేర్' (ముందస్తు ఆరోగ్య సంరక్షణ) రక్షణ దళాలకు ఏ విధంగా సహాయపడుతుంది? [Moderate]
A) సైనికుల పదవీ విరమణ వయస్సును పెంచుతుంది
B) వ్యాధి వ్యాప్తిని ముందే గుర్తించి పోరాట సంసిద్ధతను మరియు జాతీయ భద్రతను పెంచుతుంది
C) సైనిక వ్యయాన్ని 50% తగ్గిస్తుంది
D) కేవలం పౌర ఆసుపత్రుల పై ఒత్తిడిని తగ్గిస్తుంది
Answer: B
Explanation: సకాలంలో ముందస్తు వ్యాధి సర్వేక్షణ మరియు వ్యాక్సినేషన్ ద్వారా సైనికుల పోరాట సంసిద్ధతను (Combat Readiness) నిరంతరం కాపాడవచ్చు.
Q6. మిలిటరీ మెడిసిన్ మరియు ఏరోస్పేస్ మెడిసిన్ల మధ్య సంబంధాన్ని విశ్లేషించే సంబంధిత ప్రకటన ఏది? [Tricky]
A) రెండూ కేవలం అంతరిక్ష నౌకల నిర్మాణానికి సంబంధించినవి.
B) ఏరోస్పేస్ మెడిసిన్ పైలట్ల శారీరక మార్పులను అధ్యయనం చేస్తే, మిలిటరీ మెడిసిన్ యుద్ధ పరిస్థితుల్లో సాయుధ దళాల మానసిక, శారీరక ఒత్తిళ్లను అధ్యయనం చేస్తుంది.
C) మిలిటరీ మెడిసిన్ కేవలం విదేశీ పర్యటనలకు వెళ్లే దౌత్యవేత్తల ఆరోగ్యాన్ని మాత్రమే చూస్తుంది.
D) రెండింటికి ఎలాంటి సంబంధం లేదు.
Answer: B
Explanation: రాజ్నాథ్ సింగ్ తన ప్రసంగంలో ఏరోస్పేస్ మెడిసిన్ వ్యోమగాముల ఆరోగ్యాన్ని అధ్యయనం చేసినట్లే, మిలిటరీ మెడిసిన్ యుద్ధ రరంగ వాతావరణంలో శారీరక, మానసిక ఒత్తిళ్లను అధ్యయనం చేస్తుందని పేర్కొన్నారు.
Q7. ఆర్మ్డ్ ఫోర్సెస్ మెడికల్ సర్వీసెస్ (AFMS) కు సంబంధించి క్రింది వాటిలో సరైనది కానిది ఏది? [Tricky]
A) ఇది త్రివిధ దళాలకు వైద్య సేవలు అందిస్తుంది.
B) లక్నో విభాగం కాంబాట్ మెడిసిన్ మరియు ట్రౌమా కేర్ లో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేషన్ డిగ్రీలకు శిక్షణ ఇస్తుంది.
C) ఇది కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో నేరుగా పనిచేస్తుంది.
D) ఇది యుఎన్ శాంతి పరిరక్షక మిషన్లలో వైద్య సహాయాన్ని అందిస్తుంది.
Answer: C
Explanation: AFMS కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో కాదు, కేంద్ర రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది.
Q8. రక్షణ వ్యూహాత్మక దార్శనికత (Raksha Strategy Vision) 2026-30 యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశాలలో ఒకటి ఏది? [Tricky]
A) అన్ని మిలిటరీ ఆసుపత్రులను ప్రైవేటీకరించడం.
B) గ్లోబల్ మిలిటరీ మెడిసిన్ సెంటర్ను ఏర్పాటు చేసి, AFMS ను సాంకేతిక ఆధారిత ఆధునిక రక్షణ వైద్య వ్యవస్థగా మార్చడం.
C) సైనిక వైద్య సేవలను కేవలం ఆర్మీకే పరిమితం చేయడం.
D) విదేశీ రక్షణ వైద్య పరికరాలను మాత్రమే దిగుమతి చేసుకోవడం.
Answer: B
Explanation: రక్షణ వ్యూహాత్మక దార్శనికత 2026-30 యొక్క ప్రాథమిక ఉద్దేశం అంతర్జాతీయ స్థాయి గ్లోబల్ మిలిటరీ మెడిసిన్ సెంటర్ను నిర్మించడమే.
PYQ 1:
లక్నోలోని సెంట్రల్ కమాండ్ ఆసుపత్రిలో ఇటీవల ప్రారంభించబడిన సైనిక వైద్య విభాగం ప్రధానంగా ఏ అంశంపై పరిశోధనలు చేస్తుంది?
A) గ్రామీణ ప్రాంత ప్రజా ఆరోగ్యం
B) రసాయన, జీవ, రేడియోధార్మిక మరియు అణు (CBRNe) వైద్య స్పందన మరియు కాంబాట్ ట్రౌమా
C) వ్యోమగాముల అంతరిక్ష ప్రయాణ పరిశోధనలు
D) కేవలం ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ మెడిసిన్
Answer: B
Explanation: ఈ విభాగం మిలిటరీ ట్రౌమా, కాంబాట్ సైకియాట్రీ, CBRNe వైద్య స్పందన మరియు ఆపరేషనల్ మెడిసిన్పై దృష్టి పెడుతుంది.
PYQ 2:
ఆర్మ్డ్ ఫోర్సెస్ మెడికల్ సర్వీసెస్ (AFMS) కి సంబంధించి క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. ఇది భారతదేశంలో త్రివిధ దళాలకు (ఆర్మీ, నేవీ, ఎయిర్ ఫోర్స్) సమగ్ర వైద్య సేవలు అందించే అత్యున్నత సంస్థ.
2. విపత్తు సమయాల్లో అంతర్జాతీయంగా హెచ్ఏడీఆర్ (HADR) మిషన్లలో పాల్గొనడం కూడా దీని బాధ్యతలలో ఒకటి.
3. రక్షణ దళాలకు సంబంధించిన విషయాలు రాజ్యాంగంలోని రాష్ట్ర జాబితా (State List) పరిధిలోకి వస్తాయి.
Which of the above statements is/are correct?
A) 1 only
B) 1 and 2 only
C) 2 and 3 only
D) All of the above
Answer: B
Explanation: వాక్యాలు 1 మరియు 2 సరైనవి. అయితే, రక్షణ మరియు సాయుధ దళాలు రాజ్యాంగంలోని యూనియన్ జాబితా (Union List) లోని ఎంట్రీ 1 మరియు 2 కిందకు వస్తాయి, రాష్ట్ర జాబితా పరిధిలోకి రావు.
PYQ 3:
క్రింది వాటిని జతపరచండి:
| జాబితా - I (విభాగం / భావన) | జాబితా - II (లక్షణం / ప్రాముఖ్యత) | | --- | --- | | A. CBRNe Medical Response | 1. రసాయన, జీవ, అణు ప్రమాదాల వైద్య నిర్వహణ | | B. Combat Psychiatry | 2. యుద్ధ రంగంలో సైనికుల మానసిక ఒత్తిడి నివారణ | | C. Command Hospital Lucknow | 3. తొలి సైనిక వైద్య విభాగం స్థాపన వేదిక | | D. Raksha Strategy Vision 2026-30 | 4. గ్లోబల్ మిలిటరీ మెడిసిన్ సెంటర్ నిర్మాణం |
Answer: A-1, B-2, C-3, D-4
Explanation: సరిగ్గా అమర్చబడిన జతలు: CBRNe (1), కాంబాట్ సైకియాట్రీ (2), లక్నో కమాండ్ ఆసుపత్రి (3), మరియు రక్షణ వ్యూహాత్మక దార్శనికత (4).
Question 1 (150 words): లక్నోలోని కమాండ్ హాస్పిటల్లో ప్రారంభించబడిన భారతదేశపు తొలి ‘సైనిక వైద్య విభాగం’ (Department of Military Medicine) రక్షణ సంసిద్ధతను మరియు సాయుధ దళాల మనోధైర్యాన్ని ఏ విధంగా పెంపొందిస్తుందో విశ్లేషించండి.
భారతదేశంలో 2026 జులై 29న లక్నోలోని కమాండ్ ఆసుపత్రి వద్ద ప్రారంభించబడిన దేశపు మొట్టమొదటి సైనిక వైద్య విభాగం భారత రక్షణ సంసిద్ధతలో ఒక విప్లవాత్మకమైన అడుగు. ఆధునిక యుద్ధ రంగాలు కేవలం సాంప్రదాయ ఆయుధాలకే కాకుండా భౌగోళిక మార్పులు, CBRNe (రసాయన, జీవ, రేడియోలాజికల్, న్యూక్లియర్) ముప్పులు మరియు మానసిక ఒత్తిళ్లకు నిలయంగా మారిన తరుణంలో ఈ విభాగం ఎంతో కీలకంగా మారింది.
ఈ విభాగం సాయుధ దళాల మానసిక మరియు శారీరక దృఢత్వాన్ని పెంచడానికి కాంబాట్ సైకియాట్రీ, ట్రౌమా కేర్ మరియు ఎన్విరాన్మెంటల్ మెడిసిన్ నందు ప్రత్యేక పరిశోధనలు చేస్తుంది. యుద్ధభూమిలో గాయపడిన సైనికులకు తక్షణ స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో కూడిన చికిత్స అందించడం ద్వారా బలగాలలో "మాకు రక్షణ ఉంది" అనే బలమైన మనోధైర్యాన్ని నింపుతుంది. అంతేకాకుండా, సియాచిన్ వంటి శీతల ప్రాంతాలు మరియు థార్ ఎడారి వంటి విపరీతమైన వాతావరణాలలో పనిచేసే సైనికులకు అనువైన చికిత్సా ప్రోటోకాల్స్ను అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా పోరాట సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది.
ముగింపుగా, రక్షణ వ్యూహాత్మక దార్శనికత 2026-30 కి అనుగుణంగా రూపొందిన ఈ విభాగం భారత రక్షణ వ్యవస్థకు బలమైన వైద్య భద్రతా కవచంగా నిలుస్తుంది.
Question 2 (250 words): గ్లోబల్ రక్షణ సవాళ్లు మరియు సరిహద్దు ముప్పులు పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో, భారతదేశంలో 'సైనిక వైద్యం' (Military Medicine) యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరించండి. ఇది భారతదేశ అంతర్జాతీయ హెచ్ఏడీఆర్ (HADR) మిషన్లు మరియు ఐక్యరాజ్యసమితి శాంతి పరిరక్షక దళాల బాధ్యతలకు ఎలా దోహదపడుతుంది?
ప్రస్తుత ప్రపంచంలో ఆధునిక రక్షణ సవాళ్లు రోజురోజుకూ సంక్లిష్టంగా మారుతున్నాయి. సాంప్రదాయ యుద్ధ సరిహద్దుల నుండి నైబర్-సరిహద్దు ఒత్తిళ్లు, విపరీత శీతోష్ణస్థితి సవాళ్లు మరియు CBRNe (రసాయన, జీవ, రేడియోధార్మిక, అణు) బెదిరింపుల వరకు రక్షణ రంగానికి కొత్త సవాళ్లు ఎదురవుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో 2026 జులై 29న లక్నోలో స్థాపించబడిన దేశపు తొలి సైనిక వైద్య విభాగం సైనిక సంసిద్ధతలో నాణ్యమైన మార్పుకు శ్రీకారం చుట్టింది.
సైనిక వైద్యం అనేది కేవలం గాయాలకు చికిత్స అందించడానికే పరిమితం కాకుండా ముందస్తు ఆరోగ్య సంరక్షణ (Preventive Healthcare), పోరాట ఒత్తిడి నియంత్రణ (Combat Psychiatry), మరియు డిజిటల్ ట్రౌమా లాజిస్టిక్స్పై దృష్టి పెడుతుంది. 1948 నుండి AFMS రక్షణ దళాలకు సేవలందిస్తున్నప్పటికీ, ఈ నూతన విభాగం స్వదేశీ పరిశోధనలను ప్రోత్సహించడం ద్వారా విదేశీ వైద్య నమూనాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.
అంతర్జాతీయ కోణంలో, ఐక్యరాజ్యసమితి శాంతి పరిరక్షక దళాలకు (UN Peacekeeping Forces) సైన్యాన్ని పంపే ప్రధాన దేశాలలో భారతదేశం ఒకటి. విదేశీ భూభాగాలలో ఫీల్డ్ హాస్పిటల్స్ నిర్వహించడంలో భారత వైద్య బృందాలు ప్రశంసలు పొందాయి. అంతేగాక, గ్లోబల్ సౌత్ మరియు భారత్కు పొరుగున ఉన్న దేశాలలో భూకంపాలు, పూర్వరదలు సంభవించినప్పుడు హెచ్ఏడీఆర్ (HADR - Humanitarian Assistance and Disaster Relief) ఆపరేషన్ల కింద వేగవంతమైన సహాయం అందించడానికి ఈ రకమైన ప్రత్యేక సైనిక వైద్య శిక్షణ ఎంతో దోహదపడుతుంది.
రాబోయే 'గ్లోబల్ మిలిటరీ మెడిసిన్ సెంటర్' (Raksha Strategy Vision 2026-30) ద్వారా భారత్ ప్రపంచ రక్షణ వైద్య రంగంలో అంతర్జాతీయ ఆధిపత్యాన్ని, బాధ్యతగల దౌత్య శక్తినీ ప్రతిబింబిస్తుందని స్పష్టమవుతోంది.