కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ జలవనరుల నిర్వహణ, పర్యవేక్షణ మరియు ప్రణాళిక ప్రక్రియలను వేగవంతం చేయడానికి దేశవ్యాప్తంగా వివిధ డిజిటల్ ప్లాట్ఫామ్లు, IoT సాంకేతికతలు మరియు జియో-స్పేషియల్ టూల్స్ను విస్తృతంగా అమలు చేస్తున్నట్లు లోక్సభలో వెల్లడించింది. గంగా నది స్వచ్ఛత కోసం 'PRAYAG' మరియు 'Geo-PRAYAG' వంటి ప్లాట్ఫారమ్లు, భూగర్భ జలాల పర్యవేక్షణకు DWLR విత్ టెలిమెట్రీ, నీటి డేటా సమగ్రతకు 'India-WRIS' మరియు 'Jal Shakti-Data Management System' వంటి డిజిటల్ విప్లవాత్మక మార్పులు తీసుకొచ్చారు. నీటి భద్రత, వరద అంచనాలు మరియు సమర్థవంతమైన నీటిపారుదల విధానాలకు ఈ డిజిటల్ సాధనాలు అత్యంత కీలకంగా మారాయి.
కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ దేశవ్యాప్తంగా నీటి వనరుల సమర్థవంతమైన నిర్వహణ, పర్యవేక్షణ మరియు సుస్థిర వినియోగం కోసం అధునాతన డిజిటల్ మరియు సమాచార సాంకేతికతలను (Digital Technologies) పెద్ద ఎత్తున ప్రోత్సహిస్తున్నట్లు అధికారికంగా వెల్లడించింది. ఐఓటీ (IoT) సెన్సార్లు, శాటిలైట్ ఇమేజరీ, డ్రోన్ టెక్నాలజీలు మరియు రియల్ టైమ్ డేటా ప్లాట్ఫామ్లను ఉపయోగించి దేశంలోని నదులు, భూగర్భ జలాలు మరియు రిజర్వాయర్ల పరిస్థితిని పర్యవేక్షిస్తున్నారు.
ఈ వివరాలను లోక్సభ ప్రశ్నోత్తరాల సమయంలో ప్రవేశపెట్టారు. జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని నేషనల్ మిషన్ ఫర్ క్లీన్ గంగా (NMCG), సెంట్రల్ వాటర్ కమిషన్ (CWC), సెంట్రల్ గ్రౌండ్ వాటర్ బోర్డ్ (CGWB) మరియు నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హైడ్రాలజీ (NIH) కేంద్రాల ద్వారా ఈ డిజిటల్ ప్లాట్ఫామ్లు దేశవ్యాప్తంగా అమలులో ఉన్నాయి.
1. డేటా సేకరణ (Data Collection): IoT ఆధారిత సెన్సార్లు, టెలిమెట్రీ సిస్టమ్లు, డ్రోన్ ప్లాట్ఫామ్లు మరియు డిజిటల్ వాటర్ లెవెల్ రికార్డర్ల (DWLR) ద్వారా రియల్ టైమ్ డేటాను సేకరిస్తారు.
2. GIS మరియు ఉపగ్రహ అనుసంధానం: Geo-PRAYAG వంటి సిస్టమ్ల ద్వారా ఉపగ్రహ చిత్రాలు, LiDAR డేటా మరియు హైడ్రోలాజికల్ డేటాను GIS మ్యాపింగ్లో సమగ్రపరుస్తారు.
3. రియల్ టైమ్ అనలిటిక్స్: 'PRAYAG' వంటి ప్లాట్ఫామ్లు నదుల్లో కాలుష్య స్థాయిలు, STPs పనితీరు (Ganga Pulse) మరియు మురుగుకాలువల స్థితిని విశ్లేషిస్తాయి.
4. డేటా పంపిణీ: ప్రజలు, పరిశోధకులు మరియు విధాన నిర్ణేతల కోసం 'India-WRIS' మరియు 'Jal Shakti-Data Management System'ల ద్వారా ఉచితంగా డేటా అందుబాటులో ఉంచుతారు.
ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద భూగర్భ జల వినియోగదారుగా ఉన్న భారత్, నీటి పర్యవేక్షణ కొరకు DWLR టెలిమెట్రీ విధానాన్ని స్వీకరించడం ద్వారా ప్రపంచ నీటి నిర్వహణ నెట్వర్క్లలో ప్రముఖ స్థానం సంపాదించింది. UN-Water ప్రమాణాల ప్రకారం సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించడంలో భారత్ 'Digital Water Transformation' దిశగా పయనిస్తోంది.
Core Concept: డిజిటల్ వాటర్ గవర్నెన్స్ & నదీ బేసిన్ మేనేజ్మెంట్
Q1. నమామి గంగే ప్రాజెక్ట్ కింద గంగా, యమున మరియు వాటి ఉపనదుల విశ్లేషణ కొరకు అభివృద్ధి చేసిన ఏకీకృత డిజిటల్ ప్లాట్ఫామ్ ఏది? [Easy]
A) Jal Dhan
B) PRAYAG
C) Ganga Jal
D) Aqua Net
Answer: B
Explanation: గంగా నాలెడ్జ్ సెంటర్ ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడిన PRAYAG వేదిక గంగా మరియు యమునా నదుల సమగ్ర పర్యవేక్షణకు ఉపయోగపడుతుంది.
Q2. రిజర్వాయర్లలో నీటి నిల్వల రియల్ టైమ్ డేటాను పర్యవేక్షించడానికి CWC నిర్వహిస్తున్న పోర్టల్ ఏది? [Easy]
A) RSMS Portal
B) Jal Shakti Portal
C) Dam Safety App
D) KISAN SATHI
Answer: A
Explanation: సెంట్రల్ వాటర్ కమిషన్ (CWC) ద్వారా దేశంలోని రిజర్వాయర్ల ప్రత్యక్ష నీటి నిల్వ పర్యవేక్షణకు Reservoir Storage Monitoring System (RSMS) పోర్టల్ ఉపయోగపడుతుంది.
Q3. జలవనరుల మేనేజ్మెంట్లో 'DWLR' సాంకేతికతను CGWB దేని కోసం ఉపయోగిస్తుంది? [Moderate]
A) మురుగునీటి శుద్ధి ప్లాంట్ల పర్యవేక్షణకు
B) భూగర్భ జలమట్టాల నిరంతర ఆటోమేటిక్ నమోదుకు
C) వర్షపాతం పరిమాణం కొలవడానికి
D) డ్యామ్ల భద్రతను తనిఖీ చేయడానికి
Answer: B
Explanation: DWLR (Digital Water Level Recorders) సాంకేతికతను భూగర్భ జలాల స్థితిని నిరంతరం నమోదు చేయడానికి వినియోగిస్తారు.
Q4. గంగా నదిలో కలిసే డ్రెయిన్లు, పారిశ్రామిక వ్యర్థాల శుద్ధి పాయింట్లను రియల్ టైమ్లో GIS ద్వారా మ్యాపింగ్ చేసే వ్యవస్థ ఏది? [Moderate]
A) Project Monitoring Tool
B) Drain Dashboard
C) Bharat WIN
D) e-PAMS
Answer: B
Explanation: Drain Dashboard అనేది కాలుష్య పాయింట్లను గుర్తించడానికి GIS సౌకర్యంతో కూడిన ప్రత్యేక డిజిటల్ ప్లాట్ఫామ్.
Q5. వ్యవసాయ నీటి అవసరాలు, రిజర్వాయర్లలో నీటి లభ్యత సమాచారాన్ని రైతులకు అందించే 'KISAN SATHI' యాప్ను ఏ సంస్థ రూపొందించింది? [Moderate]
A) ICAR
B) National Institute of Hydrology (NIH)
C) CWC
D) IMD
Answer: B
Explanation: నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హైడ్రాలజీ (NIH) రైతుల నీటిపారుదల మేనేజ్మెంట్ కొరకు KISAN SATHI యాప్ను అభివృద్ధి చేసింది.
Q6. జల నిర్వహణ ప్లాట్ఫామ్లకు సంబంధించి కింది జతలను పరిశీలించండి: [Tricky]
1. Ganga Pulse – STPs పనితీరు ఆన్లైన్ పర్యవేక్షణ
2. Geo-PRAYAG – LiDAR మరియు శాటిలైట్ ఆధారిత GIS ప్లాట్ఫామ్
3. e-PAMS – ఆటోమేటిక్ డ్యామ్ గేట్ల నిర్వహణ వ్యవస్థ
పైన పేర్కొన్న జతలలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: A
Explanation: 1 మరియు 2 సరైనవి; కానీ e-PAMS అనేది ప్రాజెక్ట్ ప్రతిపాదనల ఆన్లైన్ దాఖలు కొరకు CWC రూపొందించిన ప్లాట్ఫామ్.
Q7. జల వనరులకు సంబంధించి భారత రాజ్యాంగ నిబంధనల ఆధారంగా సరైన ప్రకటనను గుర్తించండి: [Tricky]
A) 'నీరు' అనేది పూర్తి స్థాయిలో కేంద్ర జాబితాలోని అంశం.
B) అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల పరిష్కారానికి పార్లమెంట్కు చట్టం చేసే అధికారం ఆర్టికల్ 262 ఇస్తుంది.
C) రాజ్యాంగంలో నీటి నిర్వహణకు సంబంధించి ఎటువంటి చట్టపరమైన ప్రస్తావన లేదు.
D) రాష్ట్రాల ఆమోదం లేకుండా అంతర్రాష్ట్ర నదీ వివాద పరిష్కార మండలులను ఏర్పాటు చేయలేము.
Answer: B
Explanation: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 262 పార్లమెంటుకు అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాలపై చట్టాలు చేసే అధికారాన్ని ఇస్తుంది.
Q8. 'India-WRIS' ప్లాట్ఫామ్ యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? [Tricky]
A) కేవలం తాగునీటి సరఫరా బిల్లుల చెల్లింపు
B) దేశవ్యాప్త నీటి వనరుల సమాచారాన్ని అందించే ఏకీకృత GIS సింగిల్-విండో ప్లాట్ఫామ్
C) అంతర్జాతీయ నదీ ఒప్పందాల నిర్వహణ
D) ప్రైవేటు నీటి కంపెనీల నియంత్రణ
Answer: B
Explanation: India-WRIS ద్వారా దేశంలోని నీటి వనరులు మరియు అనుబంధ డేటా అంతటినీ GIS వేదికపై ఉచితంగా ప్రాసెస్ చేయవచ్చు.
PYQ 1:
కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందించిన 'PRAYAG' డిజిటల్ ప్లాట్ఫామ్ ప్రధానంగా ఏ కార్యక్రమానికి సంబంధించినది?
A) స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (గ్రామీణ్)
B) నమామి గంగే ప్రోగ్రామ్
C) ప్రధాన్ మంత్రి క్రిషి సించాయీ యోజన
D) జల్ జీవన్ మిషన్
Answer: B
Explanation: PRAYAG వేదిక నమామి గంగే పథకం కింద గంగా మరియు దాని ఉపనదుల కాలుష్య నివారణ చర్యలను పర్యవేక్షించడానికి రూపొందించబడింది.
PYQ 2:
జల వనరుల పర్యవేక్షణకు వినియోగించే డిజిటల్ సాంకేతికతలపై కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. DWLR పరికరాలను భూగర్భ జల మట్టాలను డిజిటల్ పద్ధతిలో నమోదు చేయడానికి ఉపయోగపిస్తారు.
2. Ganga Pulse వ్యవస్థ ద్వారా మురుగునీటి శుద్ధి ప్లాంట్ల (STP) పనితీరు పర్యవేక్షించబడుతుంది.
3. 'నీరు' అనేది భారత రాజ్యాంగంలో కేంద్ర జాబితాలోని మొదటి అంశం.
పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 1 మరియు 2 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: 1 మరియు 2 ప్రకటనలు సరైనవి; కానీ 'నీరు' రాజ్యాంగంలో రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ 17 పరిధిలోకి వస్తుంది.
PYQ 3:
జల నిర్వహణ వ్యవస్థలు మరియు వాటి బాధ్యత వహించే సంస్థలను జతపరచండి:
List I (డిజిటల్ ప్లాట్ఫామ్) — List II (అభివృద్ధి చేసిన సంస్థ)
a. KISAN SATHI App — 1. సెంట్రల్ వాటర్ కమిషన్ (CWC) b. RSMS Portal — 2. నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హైడ్రాలజీ (NIH) c. DWLR Telemetry — 3. సెంట్రల్ గ్రౌండ్ వాటర్ బోర్డ్ (CGWB)
సరియైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి:
A) a-2, b-1, c-3
B) a-1, b-2, c-3
C) a-3, b-1, c-2
D) a-2, b-3, c-1
Answer: A
Explanation: KISAN SATHI ని NIH, RSMS పోర్టల్ను CWC మరియు DWLR పరికరాలను CGWB అమలు చేస్తున్నాయి.
Question 1 (150 words): జల వనరుల నిర్వహణలో పారదర్శకత మరియు సమర్థతను పెంపొందించడంలో డిజిటల్ సాంకేతికతల పాత్రను సంక్షిప్తంగా వివరించండి.
భారతదేశంలో నీటి కొరత మరియు నదీ కాలుష్య నివారణకు డిజిటల్ సాంకేతికతల వినియోగం నూతన విప్లవాన్ని తెచ్చింది. జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తున్న PRAYAG, India-WRIS, Geo-PRAYAG వంటి వేదికలు నిజసమయ (Real-time) డేటాను అందించడం ద్వారా పాలనలో పారదర్శకతను పెంచుతున్నాయి.
సాంకేతిక ఆధారిత పర్యవేక్షణ వల్ల మురుగునీటి శుద్ధి ప్లాంట్ల (STPs) సామర్థ్యం పరుగుపడటమే కాకుండా 'Ganga Pulse' మరియు 'Drain Dashboard' ప్లాట్ఫామ్ల ద్వారా కాలుష్య మూలాలను సులభంగా గుర్తించవచ్చు. అంతేకాక, CGWB నిర్వహిస్తున్న DWLR పరికరాల ద్వారా భూగర్భ జలాల ఉనికి మరియు తరుగుదలను కచ్చితంగా అంచనా వేయడానికి వీలవుతోంది. KISAN SATHI వంటి యాప్లు రైతులకు సమాచారాన్ని అందించి సమర్థవంతమైన నీటి వినియోగానికి తోడ్పడుతున్నాయి.
ముగింపుగా, డిజిటల్ గవర్నెన్స్ ఆధారిత జల నిర్వహణ అనేది సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యం 6 (SDG 6 - సురక్షిత నీరు మరియు పారిశుధ్యం) సాధనకు మరియు దేశ నీటి భద్రతకు అత్యంత ప్రాథమిక పునాదిగా పనిచేస్తుంది.
Question 2 (250 words): భారతదేశంలో నదీ పరివాహక ప్రాంతాల నిర్వహణ (River Basin Management) ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సవాళ్లను పేర్కొంటూ, డిజిటల్ సాధనాలు మరియు GIS అనుసంధానం ఈ సమస్యలకు ఏ విధంగా పరిష్కారం చూపగలవో విశ్లేషించండి.
భారతదేశంలో నదీ పరివాహక ప్రాంతాల నిర్వహణ అనేది వేగవంతమైన పట్టణీకరణ, పారిశ్రామిక వ్యర్థాల కలయిక మరియు వాతావరణ మార్పుల వల్ల తీవ్రమైన సవాళ్లను ఎదుర్కొంటోంది. సాంప్రదాయ విధానాలలో ఖచ్చితమైన సమాచారం లేకపోవడం, రాష్ట్రాల మధ్య సమాచార మార్పిడి లోపాలు మరియు పర్యవేక్షణ నెమ్మదిగా ఉండటం ప్రధాన లోపాలుగా మారాయి.
ఈ నేపథ్యంలో జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ప్రవేశపెట్టిన 'PRAYAG' మరియు 'Geo-PRAYAG' వంటి డిజిటల్ ప్లాట్ఫామ్లు నదీ పరివాహక ప్రాంతాల నిర్వహణలో గుణాత్మక మార్పులు తీసుకొచ్చాయి. GIS (భౌగోళిక సమాచార వ్యవస్థ), డ్రోన్ మ్యాపింగ్ మరియు ఉపగ్రహ చిత్రాల సమగ్ర అనుసంధానం ద్వారా నదీ తీరాలలో జరిగే ఆక్రమణలు, కాలుష్య ప్రవాహాలను వెంటనే గుర్తించి చర్యలు తీసుకునే వీలు కలుగుతుంది.
అంతేకాకుండా, CWC యొక్క 'RSMS పోర్టల్' మరియు 'వరద అంచనా వ్యవస్థలు' ఆనకట్టల్లో నీటి మట్టాలను విశ్లేషించి ముందస్తు హెచ్చరికలు జారీ చేయడానికి తోడ్పడుతున్నాయి. నేషనల్ హైడ్రాలజీ ప్రాజెక్ట్ కింద ప్రారంభించిన 'India-WRIS' ఒకే గొడుగు కింద సమగ్ర జల సమాచారాన్ని అందిస్తూ విధాన నిర్ణేతలకు డేటా ఆధారిత ప్రణాళికలు (Data-driven Policy) రూపొందించడంలో సహాయపడుతోంది.
సవాళ్లను అధిగమించేందుకు రాష్ట్రాల మధ్య సమన్వయం, క్షేత్రస్థాయి పరిశోధనలు మరియు AI సాంకేతికతలను విస్తృతంగా వినియోగించడం అత్యవసరం. సరైన సాంకేతిక అనుసంధానం భారతదేశ నదుల పునరుజ్జీవనానికి మరియు సుస్థిర జల నిర్వహణకు బలమైన బాట వేస్తుంది.