C-DAC & GSI MoU: AI మరియు HPC తో ఖనిజాల అన్వేషణ, విపత్తు నిర్వహణకై చారిత్రాత్మక ఒప్పందం

What Happened

ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు IT మంత్రిత్వ శాఖ (MeitY) కింద పనిచేస్తున్న సెంటర్ ఫర్ డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ కంప్యూటింగ్ (C-DAC), మరియు జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (GSI) లు ఆగస్టు 4, 2026న ఒక అంబ్రెల్లా అవగాహన ఒప్పందం (MoU) కుదుర్చుకున్నాయి. భూమి శాస్త్రాలు (జియోసైన్స్), ఖనిజాల అన్వేషణ, మరియు విపత్తుల నిర్వహణలో ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI), మరియు అత్యాధునిక డిజిటల్ టెక్నాలజీలను వినియోగించి పరిష్కారాలు కనుగొనడం ఈ భాగస్వామ్య ఉద్దేశం.

When & Where

ఈ చారిత్రాత్మక ఒప్పందం ఆగస్టు 4, 2026న న్యూఢిల్లీలోని ఎలక్ట్రానిక్స్ నికేతన్‌లో జరిగింది. కేంద్ర ప్రభుత్వ సాంకేతిక మరియు పాలనా విభాగాల కేంద్ర బిందువైన న్యూఢిల్లీలో ఈ కీలక భాగస్వామ్యానికి అంకురార్పణ జరిగింది.

Who Is Involved

• C-DAC: భారతదేశంలో సూపర్ కంప్యూటింగ్, AI సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేసే ప్రధాన R&D సంస్థ (MeitY పరిధిలో).
• GSI: ఖనిజ అన్వేషణ మరియు భౌగోళిక సర్వేలు నిర్వహించే జాతీయ సంస్థ.
• శ్రీ S. కృష్ణన్ (IAS): సెక్రటరీ, MeitY, ఈ ఒప్పందానికి సాక్ష్యంగా నిలిచారు.
• శ్రీ E. మగేష్: డైరెక్టర్ జనరల్, C-DAC (ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు).
• శ్రీ ప్రదీప్ సింగ్: అదనపు డైరెక్టర్ జనరల్, GSI (ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు).

How It Works

1. డేటా ప్రాసెసింగ్: GSI వద్ద ఉన్న భారీ జియోఫిజికల్ డేటాను విశ్లేషించడానికి C-DAC తన హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్ (HPC) సామర్థ్యాలను వినియోగిస్తుంది.
2. మోడలింగ్ & మ్యాపింగ్: ప్రిడిక్టివ్ మోడలింగ్ మరియు 3D సబ్‌సర్ఫేస్ మ్యాపింగ్ టెక్నిక్స్ ద్వారా భూగర్భంలో ఉన్న ఖనిజ నిల్వలను కచ్చితంగా గుర్తిస్తారు.
3. LLM అభివృద్ధి: దశాబ్దాల తరబడి చెల్లాచెదురుగా ఉన్న భౌగోళిక రికార్డులను ఒక లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్ (LLM) గా తీర్చిదిద్దుతారు.
4. విపత్తు హెచ్చరికలు: కొండచరియలు విరిగిపడటాన్ని గుర్తించడానికి సింథటిక్ అపెర్చర్ రాడార్ (SAR) ను ఉపయోగించి ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను అందుబాటులోకి తెస్తారు.

Why It Matters

ఈ పరిణామం UPSC GS Paper 1 (భౌగోళిక శాస్త్రం, విపత్తులు) మరియు GS Paper 3 (సైన్స్ & టెక్నాలజీ, ఎకానమీ) కి అత్యంత కీలకం. క్రిటికల్ మినరల్స్ అన్వేషణ ద్వారా భారతదేశ సరఫరా గొలుసు పటిష్టమవుతుంది, ఇది దేశ ఆర్థిక భద్రతను (Economic security) పెంచుతుంది. అలాగే, హిమానీనద వరదలు (GLOF), కొండచరియల ప్రమాదాలకు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థల ఏర్పాటు వలన ప్రాణ నష్టాలను భారీగా నివారించవచ్చు.

Historical Background

• 1851: ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కాలంలో బొగ్గు నిల్వలను అన్వేషించడానికి జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (GSI) స్థాపించబడింది.
• 1988: సూపర్ కంప్యూటర్ల రంగంలో దేశీయ సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించేందుకు C-DAC ని ఏర్పాటు చేశారు.
• 2015: విపత్తు నష్టాలను తగ్గించడానికి ఐక్యరాజ్యసమితి సెండాయ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ (Sendai Framework) ను ఆమోదించింది. ఈ లక్ష్యాల ఆధారంగానే ఆధునిక విపత్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు రూపుదిద్దుకుంటున్నాయి.

Previous Related Events

• అక్టోబర్ 2023: సిక్కిం తీస్తా నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో సంభవించిన భయంకరమైన GLOF ప్రమాదం, ఆధునిక ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థల అవసరాన్ని నొక్కి చెప్పింది.
• ఫిబ్రవరి 2023: జమ్మూ కాశ్మీర్‌లోని రియాసి జిల్లాలో GSI మొదటిసారిగా భారీ లిథియం (Lithium) నిల్వలను కనుగొంది.
• జులై 2023: కేంద్ర గనుల శాఖ దేశ భవిష్యత్తుకు అత్యవసరమైన 30 క్రిటికల్ మినరల్స్ జాబితాను మొదటిసారిగా అధికారికంగా ప్రకటించింది.

Static GK Connection

• క్రిటికల్ మినరల్స్ (Critical Minerals): ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలు, గ్రీన్ ఎనర్జీ, టెలీకమ్యూనికేషన్స్ వంటి ఆధునిక రంగాలకు అత్యవసరమైన ఖనిజాలు. వీటి సరఫరాలో అంతరాయం దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను దెబ్బతీస్తుంది.
• GLOF (Glacier Lake Outburst Floods): హిమానీనదాలు కరిగి ఏర్పడే సరస్సుల ఆనకట్టలు తెగిపోవడం వల్ల దిగువ ప్రాంతాలలో ఆకస్మికంగా వచ్చే వినాశకరమైన వరదలు.

India & World Comparison

అరుదైన భూ మూలకాల (Rare Earth Elements - REE) ప్రాసెసింగ్ మరియు సరఫరాలో చైనా దాదాపు ప్రపంచ మార్కెట్‌ను శాసిస్తోంది. ఈ అధునాతన సాంకేతిక భాగస్వామ్యం (C-DAC & GSI) ద్వారా స్వదేశంలోనే ఖనిజ అన్వేషణను వేగవంతం చేసి, చైనా వంటి దేశాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించుకుని సాంకేతిక స్వావలంబన (Technological self-reliance) సాధించడానికి భారతదేశం ప్రయత్నిస్తోంది.

Future Impact

ఈ AI ఆధారిత ఒప్పందం రాబోయే దశాబ్దంలో ఖనిజ అన్వేషణను సులభతరం చేస్తుంది. లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్ (LLM) అందుబాటులోకి రావడం వల్ల, పెట్టుబడిదారులు మరియు పరిశోధకులకు భౌగోళిక డేటా సులభంగా అర్థమవుతుంది. పర్వత ప్రాంతాల్లో AI ఆధారిత ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు రాబోయే 2-3 ఏళ్లలో పూర్తి స్థాయిలో అమల్లోకి వచ్చే అవకాశం ఉంది.

---

🔑 Key Points for Revision

• ఆగస్టు 4, 2026న న్యూఢిల్లీలో C-DAC మరియు GSI మధ్య అంబ్రెల్లా అవగాహన ఒప్పందం కుదిరింది.
• ఎలక్ట్రానిక్స్ నికేతన్ (న్యూఢిల్లీ) ఈ చారిత్రాత్మక భాగస్వామ్యానికి వేదికైంది.
• ఒప్పంద ప్రధాన ఉద్దేశ్యం: AI మరియు హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్ (HPC) ల ద్వారా ఖనిజాల అన్వేషణ, విపత్తు నిర్వహణ.
• సింథటిక్ అపెర్చర్ రాడార్ (SAR) టెక్నాలజీని ఉపయోగించి కొండచరియల పర్యవేక్షణ (Landslide monitoring) చేస్తారు.
• వాతావరణ మార్పుల నేపథ్యంలో GLOF (Glacier Lake Outburst Floods) ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థ అభివృద్ధికి సహాయం.
• రేర్ ఎర్త్ ఎలిమెంట్స్ (REE), క్రిటికల్ మినరల్స్ అన్వేషణను వేగవంతం చేయడం లక్ష్యం.
• భూగర్భ ఖనిజాల అన్వేషణకు 3D సబ్‌సర్ఫేస్ మ్యాపింగ్ మరియు ప్రిడిక్టివ్ మోడలింగ్ వాడతారు.
• దశాబ్దాల నాటి అన్‌స్ట్రక్చర్డ్ భౌగోళిక రికార్డులను లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్ (LLM) గా మారుస్తారు.
• C-DAC డైరెక్టర్ జనరల్ శ్రీ E. మగేష్, GSI అదనపు డైరెక్టర్ జనరల్ ప్రదీప్ సింగ్ సంతకాలు చేశారు.
• MeitY సెక్రటరీ శ్రీ S. కృష్ణన్ సమక్షంలో ఈ భాగస్వామ్యం అధికారికంగా కుదిరింది.
• దేశ ఆర్థిక భద్రత, మరియు సరఫరా గొలుసు పటిష్టత (Supply chain resilience) కు ఇది దోహదపడుతుంది.
• C-DAC అనేది ఎలక్ట్రానిక్స్ & IT మంత్రిత్వ శాఖ (MeitY) ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తుంది.
• GSI అనేది కేంద్ర గనుల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని అత్యంత ప్రాచీన సంస్థ.
• విపత్తుల విషయంలో నష్టాన్ని తగ్గించి, వనరుల వినియోగాన్ని ఆప్టిమైజ్ చేయడం దీర్ఘకాలిక ప్రయోజనం.
• విపత్తుల నివారణ అనేది జాతీయ మనుగడకు మరియు సాంకేతిక స్వావలంబనకు అత్యవసరం.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (Geological Survey of India - GSI)

• Definition: భూమి అంతర్భాగం, భౌగోళిక నిర్మాణాల అధ్యయనం, మరియు దేశవ్యాప్తంగా ఖనిజ వనరుల అన్వేషణ కోసం పనిచేసే భారత ప్రభుత్వ అత్యున్నత శాస్త్రీయ సంస్థ.
• Constitutional / Legal Basis: ఇది ప్రత్యక్షంగా ఏ రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ కింద ఏర్పాటు కాలేదు. గనుల మంత్రిత్వ శాఖ యొక్క ఎగ్జిక్యూటివ్ ఆర్డర్స్ మరియు నిబంధనల ప్రకారం ఒక అనుబంధ కార్యాలయంగా పనిచేస్తుంది.
• Scientific / Economic Principle: జియోసైన్స్ మరియు జియోఫిజిక్స్ పద్ధతుల ద్వారా భూమిలోని ఖనిజాలను మ్యాపింగ్ చేసి, దేశ పారిశ్రామిక మరియు ఆర్థిక అభివృద్ధికి పునాది వేయడం.
• How it connects to this event: GSI వద్ద ఉన్న అమూల్యమైన భౌగోళిక డేటాను విశ్లేషించి, ఆధునిక ఖనిజాలను (Critical Minerals) కనుగొనడానికి C-DAC తన AI, HPC సాంకేతికతను అందించనుంది.
• Origin & History: దేశంలో బొగ్గు నిల్వల కోసం అన్వేషణ సాగించడానికి 1851 లో థామస్ ఓల్డ్‌హామ్ (Thomas Oldham) నేతృత్వంలో GSI స్థాపించబడింది.
• Key milestone 1: 1951లో తన శతాబ్ది ఉత్సవాలను జరుపుకున్న GSI, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత జాతీయ నిర్మాణంలో (ఆనకట్టలు, ప్రాజెక్టులు) కీలక పాత్ర పోషించింది.
• Key milestone 2: ఫిబ్రవరి 2023లో, GSI మొట్టమొదటిసారిగా జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో 5.9 మిలియన్ టన్నుల లిథియం (Lithium) నిల్వలను గుర్తించింది.
• Related Acts / Schemes / Treaties: గనులు మరియు ఖనిజాల (అభివృద్ధి మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1957 (MMDR Act).
• Nodal Ministry / Body: కేంద్ర గనుల మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Mines).
• India-specific relevance: 'నెట్ జీరో' ఉద్గారాల లక్ష్యాలను సాధించడానికి అవసరమైన ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల బ్యాటరీలు, గ్రీన్ ఎనర్జీ టెక్నాలజీలకు దేశీయ ఖనిజాల గుర్తింపు చాలా ముఖ్యం.
• Global comparison: ఇది అమెరికాకు చెందిన USGS (United States Geological Survey) కి సరిసమానమైన విధులు మరియు బాధ్యతలను నిర్వహిస్తుంది.
• Data point: దాదాపు 170 ఏళ్లకు పైగా చరిత్ర ఉన్న GSI, లక్షలాది హెక్టార్ల భౌగోళిక సమాచారాన్ని (Unstructured data) రికార్డుల రూపంలో భద్రపరిచింది.
• Common exam angle: GSI ప్రధాన కార్యాలయం ఎక్కడ ఉంది (కోల్‌కతా), ఏ మంత్రిత్వ శాఖ కిందకు వస్తుంది, మరియు ఇటీవల కనుగొన్న ఖనిజాల ప్రాంతాలు అడుగుతారు.
• Easy memory hook: "GSI = గనులు + స్థల పరిశోధన + 1851 (Oldest)".

---

❓ Practice MCQs

Q1. ఇటీవల విపత్తు నిర్వహణ మరియు ఖనిజాల అన్వేషణలో ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) మరియు డిజిటల్ టెక్నాలజీలను ఉపయోగించడానికి GSI ఏ సంస్థతో ఒప్పందం చేసుకుంది? [Easy]

A) ISRO

B) DRDO

C) C-DAC

D) CSIR

Answer: C

Explanation: ఆగస్టు 4, 2026 న, AI మరియు హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్ (HPC) సాంకేతికతను వినియోగించడానికి C-DAC మరియు GSI మధ్య ఒప్పందం కుదిరింది.

---

Q2. C-DAC (సెంటర్ ఫర్ డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ కంప్యూటింగ్) ఏ కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తుంది? [Easy]

A) సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ

B) ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ (MeitY)

C) గనుల మంత్రిత్వ శాఖ

D) హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ

Answer: B

Explanation: C-DAC అనేది MeitY (మినీస్ట్రీ ఆఫ్ ఎలక్ట్రానిక్స్ & IT) ఆధ్వర్యంలో పనిచేసే ఒక ప్రతిష్టాత్మక ఆర్ అండ్ డి (R&D) సంస్థ.

---

Q3. C-DAC మరియు GSI మధ్య కుదిరిన ఒప్పందం ప్రకారం కొండచరియలు విరిగిపడే (Landslides) ప్రమాదాలను పర్యవేక్షించడానికి ఈ క్రింది ఏ సాంకేతికతను ఉపయోగిస్తారు? [Moderate]

A) సోనార్ (SONAR) ఎకౌస్టిక్స్

B) సింథటిక్ అపెర్చర్ రాడార్ (SAR)

C) లిడార్ (LiDAR) మ్యాపింగ్

D) థర్మల్ ఇమేజింగ్

Answer: B

Explanation: స్లోప్-స్కేల్ కొండచరియల పర్యవేక్షణ మరియు ముందస్తు విపత్తు హెచ్చరికల కోసం సింథటిక్ అపెర్చర్ రాడార్ (SAR) టెక్నాలజీ వాడాలని ఒప్పందంలో నిర్దేశించారు.

---

Q4. GLOF (Glacier Lake Outburst Floods) కి సంబంధించి ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను (Early Warning Systems) పెంపొందించడం ఎవరి భాగస్వామ్య లక్ష్యంగా ఉంది? [Moderate]

A) NDMA మరియు IMD

B) C-DAC మరియు GSI

C) ISRO మరియు నావికాదళం

D) సెంట్రల్ వాటర్ కమిషన్ మరియు IIT కాన్పూర్

Answer: B

Explanation: C-DAC మరియు GSI లు కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం GLOF మరియు ఇతర విపత్తులకు AI ఆధారిత ముందస్తు హెచ్చరికలను అందించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

---

Q5. దశాబ్దాలుగా ఉన్న అన్‌స్ట్రక్చర్డ్ భౌగోళిక రికార్డులను, AI సాయంతో సులభంగా అర్థం చేసుకునేలా ఈ క్రింది దేనిగా మార్చనున్నారు? [Moderate]

A) పబ్లిక్ బ్లాక్‌చెయిన్ లెడ్జర్

B) డిజిటల్ ట్విన్ సిమ్యులేషన్

C) డొమైన్ లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్ (LLM)

D) క్వాంటం క్రిప్టోగ్రఫీ డేటాబేస్

Answer: C

Explanation: GSI వద్ద ఉన్న విశేషమైన భౌగోళిక రికార్డులను ప్రాసెస్ చేయడానికి HPC ని ఉపయోగించి డొమైన్-స్పెసిఫిక్ లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్ (LLM) గా మారుస్తారు.

---

Q6. ఈ ఒప్పందం ద్వారా భూగర్భంలో ఉండే ఈ క్రింది ఏ ఖనిజాలను ఆవిష్కరించడం ద్వారా భారతదేశ సరఫరా గొలుసు (Supply chain) పటిష్టమవుతుందని భావిస్తున్నారు? [Tricky]

A) బొగ్గు మరియు ఇనుప ఖనిజం

B) క్రిటికల్ మినరల్స్ మరియు రేర్ ఎర్త్ ఎలిమెంట్స్ (REE)

C) ముడి చమురు మరియు సహజ వాయువు

D) బంగారం మరియు వజ్రాలు

Answer: B

Explanation: రేర్ ఎర్త్ ఎలిమెంట్స్ (REE) మరియు క్రిటికల్ మినరల్స్ అన్వేషణను వేగవంతం చేసి దేశానికి ఆర్థిక భద్రత, సాంకేతిక స్వావలంబన కల్పించడం ఈ ప్రాజెక్ట్ ప్రధాన లక్ష్యం.

---

Q7. C-DAC మరియు GSI మధ్య అంబ్రెల్లా అవగాహన ఒప్పందం కుదిరిన సమయంలో MeitY కార్యదర్శి హోదాలో ఉన్నవారు ఎవరు? [Tricky]

A) శ్రీ E. మగేష్

B) శ్రీ ప్రదీప్ సింగ్

C) శ్రీ S. కృష్ణన్

D) శ్రీ మనోజ్ జైన్

Answer: C

Explanation: ఈ కీలక ఒప్పందం MeitY సెక్రటరీ శ్రీ S. కృష్ణన్ సమక్షంలో న్యూఢిల్లీలో జరిగింది. (E. మగేష్ C-DAC DG, ప్రదీప్ సింగ్ GSI ADG).

---

Q8. జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (GSI) గురించి ఈ క్రింది వాటిలో సరైన వాక్యమును గుర్తించండి. [Tricky]

A) ఇది ఎర్త్ సైన్సెస్ మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేస్తుంది.

B) భారతదేశంలో భూగర్భ పరిశోధనల కోసం ఇది గనుల మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేసే సంస్థ.

C) ఇది కేవలం పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం మాత్రమే 1988 లో స్థాపించబడింది.

D) ఇది ఇస్రో (ISRO) యొక్క అనుబంధ సంస్థ.

Answer: B

Explanation: GSI అనేది కేంద్ర గనుల మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Mines) ఆధ్వర్యంలో ఖనిజ అన్వేషణకు బాధ్యత వహించే సంస్థ.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

గ్లేసియర్ లేక్ ఔట్‌బరస్ట్ ఫ్లడ్స్ (GLOF) మరియు కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటి ప్రకృతి విపత్తుల విషయంలో ముందస్తు హెచ్చరికల వ్యవస్థల అభివృద్ధి కోసం జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (GSI) ఇటీవల ఏ సంస్థతో భాగస్వామ్యం కుదుర్చుకుంది?

A) ఇండియన్ స్పేస్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్ (ISRO)

B) డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ ఆర్గనైజేషన్ (DRDO)

C) సెంటర్ ఫర్ డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ కంప్యూటింగ్ (C-DAC)

D) ఇండియన్ మెటియోరోలాజికల్ డిపార్ట్‌మెంట్ (IMD)

Answer: C

Explanation: విపత్తు హెచ్చరికలు, ఖనిజాల అన్వేషణలో హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్ మరియు AI వినియోగం కోసం GSI, C-DAC తో ఆగస్టు 2026లో ఒప్పందం చేసుకుంది.

---

PYQ 2:

C-DAC మరియు GSI మధ్య ఇటీవల జరిగిన ఒప్పందానికి సంబంధించి ఈ క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:

1. ఈ భాగస్వామ్యం 3D సబ్‌సర్ఫేస్ మ్యాపింగ్ ద్వారా క్రిటికల్ మినరల్స్ మరియు రేర్ ఎర్త్ ఎలిమెంట్స్ అన్వేషణను వేగవంతం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
2. సింథటిక్ అపెర్చర్ రాడార్ (SAR) సాంకేతికతను ఉపయోగించి భూకంపాలను నిరోధించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం.
3. GSI వద్ద ఉన్న దశాబ్దాల భౌగోళిక రికార్డులను లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్ (LLM) గా మార్చడానికి ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) ఉపయోగిస్తారు.

పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) పైవన్నీ

Answer: C

Explanation: వాక్యం 1, 3 సరైనవి. వాక్యం 2 తప్పు, ఎందుకంటే SAR సాంకేతికతను కొండచరియల పర్యవేక్షణ (Landslides monitoring) కోసం వాడుతారు, భూకంపాలను నిరోధించడానికి కాదు (భూకంపాలను నిరోధించడం అసాధ్యం).

---

PYQ 3:

ప్రతిపాదన (Assertion - A): భారతదేశ జియోసైన్స్ మరియు ఖనిజ అన్వేషణ రంగంలో ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) మరియు డిజిటల్ టెక్నాలజీల ప్రవేశం భవిష్యత్తులో దేశ ఆర్థిక మరియు సాంకేతిక స్వావలంబనను పెంపొందిస్తుంది.

కారణం (Reason - R): హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్ (HPC) మరియు AI ద్వారా ప్రిడిక్టివ్ మోడలింగ్ చేయడం వలన రేర్ ఎర్త్ ఎలిమెంట్స్ (REE) ను కచ్చితంగా గుర్తించవచ్చు, మరియు దిగుమతులపై ఆధారపడటం తగ్గుతుంది.

A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ.

B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు.

C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.

D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.

Answer: A

Explanation: కొత్త సాంకేతికతలు అరుదైన ఖనిజాల అన్వేషణను సులభతరం చేయడం ద్వారా దేశానికి సొంతంగా సప్లై చైన్ ఏర్పరచుకునే అవకాశం ఇస్తాయి, తద్వారా సాంకేతిక స్వావలంబన సిద్ధిస్తుంది.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో క్రిటికల్ మినరల్స్ అన్వేషణ మరియు విపత్తు నిర్వహణలో అత్యాధునిక డిజిటల్ టెక్నాలజీల పాత్రను విశ్లేషించండి. ఇటీవల జరిగిన C-DAC మరియు GSI ఒప్పందం దీనికి ఎలా దోహదపడుతుంది?

భారతదేశ ఆర్థిక భద్రత మరియు సాంకేతిక స్వావలంబన సాధనలో, అత్యాధునిక సాంకేతికతలైన ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) మరియు హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్ (HPC) ల పాత్ర కీలకమైనది. దీనికి సరైన ఉదాహరణ ఆగస్టు 4, 2026న సెంటర్ ఫర్ డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ కంప్యూటింగ్ (C-DAC) మరియు జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (GSI) మధ్య కుదిరిన అంబ్రెల్లా అవగాహన ఒప్పందం.

ఈ భాగస్వామ్యం ఆర్థికంగా అత్యంత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది. AI మరియు ప్రిడిక్టివ్ మోడలింగ్ ఆధారిత 3D సబ్‌సర్ఫేస్ మ్యాపింగ్ ద్వారా భూగర్భంలో దాగివున్న క్రిటికల్ మినరల్స్ మరియు రేర్ ఎర్త్ ఎలిమెంట్స్ (REE) గుర్తింపు సులభతరం అవుతుంది. దీనివలన గ్రీన్ ఎనర్జీ, టెలీకమ్యూనికేషన్స్ వంటి రంగాలకు కావలసిన ముడిసరుకు దేశీయంగానే లభించి దిగుమతుల భారం తగ్గుతుంది. విపత్తు నిర్వహణ కోణంలో, సింథటిక్ అపెర్చర్ రాడార్ (SAR) టెక్నాలజీ ద్వారా కొండచరియలు విరిగిపడటాన్ని అంచనా వేయడం, మరియు హిమానీనద విస్ఫోటన వరదలకు (GLOF) ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయడం వలన ప్రాణ, ఆస్తి నష్టాలను భారీగా నివారించవచ్చు.

ముగింపుగా, GSI భౌగోళిక డేటాను లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్ (LLM) గా మార్చడం విప్లవాత్మక అడుగు. ఈ టెక్నాలజీల సత్వర అమలు భవిష్యత్తులో దేశ సుస్థిర అభివృద్ధికి బలమైన పునాది వేస్తుంది.

---

Question 2 (250 words): వాతావరణ మార్పుల నేపథ్యంలో విపత్తు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థల (Early Warning Systems) పటిష్టత మరియు భవిష్యత్ టెక్నాలజీల కోసం క్రిటికల్ ఖనిజాల అన్వేషణలో ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) వాడకం భారతదేశ విధానపరమైన మరియు ఆర్థిక లక్ష్యాలను ఏ విధంగా ప్రభావితం చేస్తుందో చర్చించండి.

వాతావరణ మార్పుల తీవ్రత మరియు ఆధునిక సాంకేతిక తయారీ రంగం ఎదుర్కొంటున్న ముడిసరుకు కొరత అనేవి ప్రస్తుతం భారతదేశం ముందున్న రెండు అతిపెద్ద సవాళ్లు. విపత్తుల నష్టాన్ని నివారించడానికి మరియు ఎలక్ట్రానిక్, రెన్యూవబుల్ ఎనర్జీ రంగాలకు కావలసిన మూలకాలను సమకూర్చుకోవడానికి అత్యాధునిక టెక్నాలజీని ఉపయోగించడం నేటి అత్యవసరం. ఈ క్రమంలో ఆగస్టు 4, 2026న ఎలక్ట్రానిక్స్ నికేతన్‌లో C-DAC మరియు GSI మధ్య కుదిరిన చారిత్రాత్మక ఒప్పందం దేశ విధానపరమైన మరియు ఆర్థిక భద్రతకు ఒక దిక్సూచిలా పనిచేస్తుంది.

చారిత్రాత్మకంగా చూస్తే, 1851లో స్థాపించబడిన నాటి నుండి GSI సాంప్రదాయక భౌగోళిక మ్యాపింగ్ పద్ధతుల పైనే ఆధారపడింది. కానీ ప్రస్తుత ఒప్పందం ద్వారా C-DAC యొక్క హై-పెర్ఫార్మెన్స్ కంప్యూటింగ్ (HPC) మరియు AI ని GSI అనుభవంతో మేళవించడం ఒక 'గేమ్-ఛేంజర్'. విపత్తు నిర్వహణ (Disaster Management) కోణంలో చూస్తే, హిమాలయ ప్రాంతాలలో గ్లేసియర్ లేక్ ఔట్‌బరస్ట్ ఫ్లడ్స్ (GLOF) మరియు కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటివి తరచుగా భారీ ప్రాణ నష్టాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. సింథటిక్ అపెర్చర్ రాడార్ (SAR) ఉపయోగించి AI ఆధారిత ముందస్తు హెచ్చరికలు జారీ చేయడం ద్వారా ఈ నష్టాలను కచ్చితంగా అంచనా వేసి నివారించడం సాధ్యమవుతుంది.

ఆర్థిక మరియు అంతర్జాతీయ కోణంలో, రేర్ ఎర్త్ ఎలిమెంట్స్ (REE) మరియు క్రిటికల్ మినరల్స్ పంపిణీలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా చైనా లాంటి దేశాల ఆధిపత్యం నడుస్తోంది. హై-రిజల్యూషన్ 3D సబ్‌సర్ఫేస్ మ్యాపింగ్ మరియు ప్రిడిక్టివ్ మోడలింగ్ వాడకం ద్వారా స్వదేశంలోనే ఈ ఖనిజాలను గుర్తించడం భారత సప్లై చైన్‌ను (Supply chain resilience) బలోపేతం చేస్తుంది. ఇది కేవలం విదేశీ మారకద్రవ్యాన్ని ఆదా చేయడమే కాకుండా మేక్ ఇన్ ఇండియా లక్ష్యాలకు జీవం పోస్తుంది.

అందువల్ల, ప్రభుత్వ విభాగాలు తమ పాత రికార్డులను లార్జ్ లాంగ్వేజ్ మోడల్స్ (LLM) గా మార్చుకోవడంతో పాటు, ఇటువంటి టెక్నాలజీ భాగస్వామ్యాలను అటవీ, వ్యవసాయ, జల వనరుల శాఖలకు కూడా విస్తరిస్తే, విధాన రూపకల్పన మరింత శాస్త్రీయంగా మరియు సుస్థిరంగా మారుతుంది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: Students often confuse C-DAC's nodal ministry. Many assume it operates under the Ministry of Science & Technology because it does computing research. The correct fact is ఇది ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ (MeitY) ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తుంది.
• Trap 2: A common wrong assumption is విపత్తుల నిర్వహణ అనగానే ఉపగ్రహాలు (Satellites) గుర్తోచ్చి, ఒప్పందం ఇస్రో (ISRO) తో జరిగిందని అనుకోవడం. The reality is ఈ AI, HPC మరియు LLM ఒప్పందం C-DAC తో జరిగింది.
• Trap 3: Many students miss GLOF యొక్క పూర్తి రూపం. వారు దీనిని గ్లోబల్ లేక్ లేదా ఓషన్ ఫ్లడ్స్ (Ocean floods) అనుకుంటారు. Always remember GLOF అంటే Glacier Lake Outburst Floods (హిమానీనదాలు కరగడం వలన సరస్సులు తెగిపోయి వచ్చే ఆకస్మిక వరదలు).

---

🧭 Exam Tip

• Prelims: విపత్తుల గుర్తింపులో ఉపయోగించే టెక్నాలజీ పేర్లు (SAR - Synthetic Aperture Radar, GLOF), ఒప్పందం చేసుకున్న సంస్థలు (C-DAC & GSI), మరియు అవి ఏ కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖల పరిధిలోకి వస్తాయన్న బేసిక్ వాస్తవాలపై ఎగ్జామినర్లు దృష్టి పెడతారు.
• Mains: GS Paper 3 లో "Applied Tech/AI" మరియు "Disaster Management" ప్రశ్నలకు సమాధానాలు రాసేటప్పుడు AI ని ప్రాక్టికల్‌గా ఎలా వాడుతున్నారో వివరించడానికి ఈ ఒప్పందాన్ని ఒక పర్ఫెక్ట్ 'కేస్ స్టడీ' గా వాడుకోవచ్చు.
• Interview: అరుదైన ఖనిజాల అన్వేషణలో టెక్నాలజీని వాడటం భారతదేశ జియోపాలిటిక్స్ (Geopolitics) మరియు పర్యావరణ విధానాలను ఎలా మారుస్తుంది అనే కోణంలో బోర్డు సభ్యులు ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఉంది.
• Prediction: రాబోయే UPSC లేదా స్టేట్ PSC ప్రిలిమ్స్‌లో "క్రిటికల్ మినరల్స్ అన్వేషణలో కొత్త టెక్నాలజీల వినియోగం" లేదా "GLOF ముందస్తు హెచ్చరికల వ్యవస్థల" మీద స్టేట్‌మెంట్ బేస్డ్ (1, 2, 3 correct) ప్రశ్న ఖచ్చితంగా ఆశించవచ్చు.