2026 ఆగస్టు 06న ఒడిశాలోని చాందీపూర్ సమన్విత పరీక్షల పరిధి (ITR) నుండి మధ్యంతర శ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణి 'అగ్ని-4'ను విజయవంతంగా పరీక్షించారు. ఈ ప్రయోగం క్షిపణి యొక్క అన్ని కార్యాచరణ మరియు సాంకేతిక నియమితులను సమర్థవంతంగా నిరూపించింది. భారత రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని స్ట్రాటజిక్ ఫోర్సెస్ కమాండ్ (SFC) ఆధ్వర్యంలో ఈ శిక్షణ ప్రయోగం నిర్వహించబడింది. దేశం యొక్క కనీస విశ్వసనీయ నిరోధక సామర్థ్యాన్ని (Minimum Credible Deterrence) బలోపేతం చేయడంలో ఈ ప్రయోగం ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది.
2026 ఆగస్టు 06న భారత్ తన వ్యూహాత్మక క్షిపణి సామర్థ్యాన్ని చాటుతూ 'అగ్ని-4' మధ్యంతర శ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణిని విజయవంతంగా ప్రయోగించింది. ఈ ప్రయోగంలో క్షిపణికి సంబంధించిన అన్ని సాంకేతిక, కార్యాచరణ మరియు రవాణా నిబంధనలను పరిశీలించి ప్రామాణీకరించారు. ఇది ఒక సాధారణ వినియోగదారు శిక్షణా ప్రయోగం (User Training Launch) గా నిర్వహించబడింది.
ఈ పరీక్ష 2026 ఆగస్టు 06న ఒడిశా తీరంలోని చాందీపూర్లో ఉన్న ఇంటెగ్రేటెడ్ టెస్ట్ రేంజ్ (ITR) నుండి జరిగింది. చాందీపూర్ మరియు డాక్టర్ ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం ఐలాండ్ (ధమ్రా) ప్రాంతాలు భారత్లో క్షిపణి పరీక్షలకు అత్యంత కీలకమైన కేంద్రాలుగా విలసిల్లుతున్నాయి.
ప్రపంచంలో యుఎస్ఏ, రష్యా, చైనా, ఫ్రాన్స్, బ్రిటన్ మరియు భారత్ మాత్రమే పూర్తి స్థాయి ఐసిబిఎమ్/ఐఆర్ బిఎమ్ బాలిస్టిక్ వ్యవస్థలను కలిగి ఉన్నాయి. భారత్ యొక్క అగ్ని వ్యవస్థ దేశీయ పరిజ్ఞానంతో రూపొందడం ప్రపంచ రక్షణ రంగంలో భారత్ స్థానాన్ని ఎగువన నిలిపింది.
Core Concept: బాలిస్టిక్ క్షిపణి మరియు భారత అణు నిరోధక వ్యవస్థ (Ballistic Missile & India's Nuclear Deterrence)
Q1. అగ్ని-4 క్షిపణికి సంబంధించి క్రింది వాటిలో సరైనది ఏది? [Easy]
A) ఇది స్వల్ప శ్రేణి క్రూయిజ్ క్షిపణి
B) ఇది ద్వి-దశల ఘన ఇంధన ఆధారిత మధ్యంతర శ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణి
C) ఇది ద్రవ ఇంధనాన్ని మాత్రమే ఉపయోగిస్తుంది
D) దీనిని ఇస్రో ప్రయోగించింది
Answer: B
Explanation: అగ్ని-4 అనేది ఘన ఇంధనంతో పనిచేసే మధ్యంతర శ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణి (IRBM).
Q2. ఇటీవలే ప్రయోగించిన అగ్ని-4 పరీక్ష ఏ ప్రయోగ కేంద్రం నుండి జరిగింది? [Easy]
A) శ్రీహరికోట (ఆంధ్రప్రదేశ్)
B) చాందీపూర్ ఇంటెగ్రేటెడ్ టెస్ట్ రేంజ్ (ఒడిశా)
C) థుంబా (కేరళ)
D) పోఖ్రాన్ (రాజస్థాన్)
Answer: B
Explanation: ఈ పరీక్ష ఒడిశాలోని చాందీపూర్ ఇంటెగ్రేటెడ్ టెస్ట్ రేంజ్ (ITR) నుండి విజయవంతంగా నిర్వహించబడింది.
Q3. భారత్ రూపొందించిన ఇంటెగ్రేటెడ్ గైడెడ్ మిస్సైల్ డెవలప్మెంట్ ప్రోగ్రామ్ (IGMDP) ఏ సంవత్సరంలో ప్రారంభించబడింది? [Moderate]
A) 1974
B) 1983
C) 1998
D) 2001
Answer: B
Explanation: డాక్టర్ ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం నాయకత్వంలో IGMDP ని 1983లో కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించింది.
Q4. అగ్ని-4 క్షిపణి యొక్క గరిష్ట పరిధి (Range) ఎంత? [Moderate]
A) 1,500 కి.మీ
B) 2,500 కి.మీ
C) 4,000 కి.మీ
D) 8,000 కి.మీ
Answer: C
Explanation: అగ్ని-4 క్షిపణి సుమారు 4,000 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న లక్ష్యాలను ఛేదించే సామర్థ్యం కలిగి ఉంది.
Q5. బాలిస్టిక్ క్షిపణులు మరియు క్రూయిజ్ క్షిపణుల మధ్య వ్యత్యాసానికి సంబంధించి సరైన వాక్యాన్ని గుర్తించండి: [Moderate]
A) బాలిస్టిక్ క్షిపణులు పూర్తిగా భూమికి దగ్గరగా సమాంతరంగా ప్రయాణిస్తాయి
B) క్రూయిజ్ క్షిపణులు రాకెట్ ఇంజిన్ ద్వారా అంతరిక్షంలోకి వెళ్తాయి
C) బాలిస్టిక్ క్షిపణులు పాక్షిక-వృత్తాకార మార్గంలో ప్రయాణించి వాతావరణం వెలుపలికి వెళ్తాయి
D) క్రూయిజ్ క్షిపణులకు మార్గ నిర్దేశనం చేయలేము
Answer: C
Explanation: బాలిస్టిక్ క్షిపణులు పారాబోలిక్ పథాన్ని అనుసరిస్తూ ఉపరితలం దాటి వాతావరణం వెలుపలికి వెళ్ళి తిరిగి లక్ష్యంపై పడతాయి.
Q6. భారత అణు సిద్ధాంతానికి (Nuclear Doctrine) సంబంధించి క్రింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి: [Tricky]
A) భారత్ మొదటగా అణు ఆయుధాలను ఉపయోగిస్తుంది (First Strike Policy)
B) భారత్ 'కనీస విశ్వసనీయ నిరోధకత' మరియు 'నో ఫస్ట్ యూజ్' విధానాలను అనుసరిస్తుంది
C) అణు ప్రయోగానికి రాష్ట్రపతే పూర్తి నిర్ణయాధికారి
D) భారత్ ఎటువంటి నిరోధక విధానాన్ని కలిగి లేదు
Answer: B
Explanation: భారత అణు సిద్ధాంతం 'No First Use' (ముందుగా ఉపయోగించకపోవడం) మరియు 'Credible Minimum Deterrence' ప్రాతిపదికన పనిచేస్తుంది.
Q7. స్ట్రాటజిక్ ఫోర్సెస్ కమాండ్ (SFC) ఏ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది? [Tricky]
A) హోం మంత్రిత్వ శాఖ
B) సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ
C) రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ
D) విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ
Answer: C
Explanation: వ్యూహాత్మక అణు మరియు క్షిపణి వ్యవస్థలను నిర్వహించే SFC రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ కింద న్యూక్లియర్ కమాండ్ అథారిటీ ఆదేశాల మేరకు పనిచేస్తుంది.
Q8. క్షిపణి సాంకేతిక నియంత్రణ పాలన (MTCR) లో భారతదేశం ఏ సంవత్సరంలో పూర్తి స్థాయి సభ్యునిగా చేరింది? [Tricky]
A) 1998
B) 2008
C) 2016
D) 2020
Answer: C
Explanation: భారతదేశం 2016లో MTCR లో 35వ సభ్యదేశంగా చేరింది, ఇది క్షిపణి సాంకేతిక బదిలీకి ఎంతో దోహదపడింది.
PYQ 1:
భారతదేశ రక్షణ వ్యవస్థలో 'అగ్ని-4' క్షిపణి ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?
A) ఇది జలఅంతర్గామి వ్యతిరేక టార్పెడో
B) ఇది ఉపరితలం నుండి ఉపరితలానికి ప్రయోగించే మధ్యంతర శ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణి
C) ఇది విమాన నిరోధక క్షిపణి వ్యవస్థ
D) ఇది శాటిలైట్ రహిత కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థ
Answer: B
Explanation: అగ్ని-4 అనేది ఉపరితలం నుండి ఉపరితలానికి (Surface-to-Surface) ప్రయోగించే ద్వి-దశల బాలిస్టిక్ క్షిపణి.
PYQ 2:
ఇంటిగ్రేటెడ్ గైడెడ్ మిస్సైల్ డెవలప్మెంట్ ప్రోగ్రామ్ (IGMDP) కింద అభివృద్ధి చేసిన క్షిపణులకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. అగ్ని మరియు పృథ్వీ క్షిపణులు ఈ ప్రోగ్రామ్ కింద అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.
2. ఆకాష్ మరియు నాగ్ క్షిపణులు కూడా దీనిలో భాగమే.
3. బ్రహ్మోస్ క్షిపణి పూర్తిగా IGMDP కింద నిర్మించబడిన మొదటి క్షిపణి.
పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 1 మరియు 2 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: IGMDP కింద అభివృద్ధి చేసిన ఐదు క్షిపణులు: పృథ్వీ, అగ్ని, త్రిశూల్, ఆకాష్, మరియు నాగ్ (PATNA). బ్రహ్మోస్ అనేది భారత్-రష్యా ఉమ్మడి భాగస్వామ్యం.
PYQ 3:
జాబితా-I ను జాబితా-II తో జతపరచండి:
జాబితా-I (క్షిపణి)
a. పృథ్వీ-II b. అగ్ని-4 c. అగ్ని-5 d. అన్వేష్
జాబితా-II (లక్షణం/వర్గం)
1. ఖండాతర బాలిస్టిక్ క్షిపణి (ICBM)
2. స్వల్ప శ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణి (SRBM)
3. మధ్యంతర శ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణి (IRBM)
4. క్షిపణి ట్రాకింగ్ నౌక
కోడ్లు:
A) a-2, b-3, c-1, d-4
B) a-1, b-2, c-3, d-4
C) a-3, b-2, c-4, d-1
D) a-4, b-1, c-2, d-3
Answer: A
Explanation: పృథ్వీ-II SRBM (150-350 కిమీ), అగ్ని-4 IRBM (~4,000 కిమీ), అగ్ని-5 ICBM (5,000+ కిమీ), మరియు అన్వేష్ భారత్ యొక్క క్షిపణి ట్రాకింగ్ నౌక.
Question 1 (150 words): భారతదేశపు 'కనీస విశ్వసనీయ నిరోధకత' (Minimum Credible Deterrence) విధానంలో అగ్ని-4 వంటి మధ్యంతర శ్రేణి బాలిస్టిక్ క్షిపణుల పాత్రను చర్చించండి.
భారతదేశం యొక్క వ్యూహాత్మక అణు సిద్ధాంతం 'కనీస విశ్వసనీయ నిరోధకత' మరియు 'నో ఫస్ట్ యూజ్' (No First Use) అనే ప్రాథమిక సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉంది. ప్రాంతీయ భద్రతా వాతావరణంలో స్థిరత్వాన్ని కాపాడుకోవడానికి విశ్వసనీయమైన క్షిపణి వ్యవస్థలు అత్యంత కీలకం.
2026 ఆగస్టు 06న ఒడిశాలోని చాందీపూర్ నుండి విజయవంతంగా పరీక్షించిన 'అగ్ని-4' క్షిపణి, సుమారు 4,000 కిలోమీటర్ల పరిధితో భారత్కు బలమైన వ్యూహాత్మక రక్షణను అందిస్తుంది. ద్వి-దశల ఘన ఇంధనం మరియు ఆధునిక ఇనర్షియల్ నావిగేషన్ వ్యవస్థల వినియోగం వల్ల ఇది శత్రువుల రేడార్ల నుండి తప్పించుకుని అత్యంత ఖచ్చితత్వంతో లక్ష్యాన్ని చేరుకోగలదు.
ఈ రకమైన క్షిపణులు దేశీయ సాంకేతిక పరిజ్ఞానంతో రూపొందడం వల్ల సైనిక పరంగా రక్షణ సామర్థ్యం గణనీయంగా పెరుగుతుంది. ఫలితంగా, పొరుగు ప్రాంతాల్లో ఉత్పన్నమయ్యే సంభావ్య వ్యూహాత్మక బెదిరింపులను అడ్డుకోవడంలో అగ్ని-4 భారత్కు ఒక బలమైన నిరోధక సాధనంగా పనిచేస్తుంది.
Question 2 (250 words): ఇంటెగ్రేటెడ్ గైడెడ్ మిస్సైల్ డెవలప్మెంట్ ప్రోగ్రామ్ (IGMDP) నుండి ప్రారంభించి ప్రస్తుత MIRV సాంకేతికత వరకు భారత క్షిపణి పరిజ్ఞాన పరిణామాన్ని విశ్లేషించండి.
భారతదేశ క్షిపణి సాంకేతిక ప్రయాణం 1983లో డాక్టర్ ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం ఆధ్వర్యంలో ఇంటెగ్రేటెడ్ గైడెడ్ మిస్సైల్ డెవలప్మెంట్ ప్రోగ్రామ్ (IGMDP) ప్రారంభంతో ప్రాణం పోసుకుంది. ఐదు కీలక క్షిపణుల రకాలైన పృథ్వీ, అగ్ని, త్రిశూల్, ఆకాష్ మరియు నాగ్ ల అభివృద్ధి ద్వారా భారత్ సాంకేతిక స్వయంసమృద్ధికి పునాది వేసింది.
కాలక్రమేణా, వ్యూహాత్మక అవసరాలకు అనుగుణంగా అగ్ని క్షిపణి సిరీస్ వేగంగా పరిణామం చెందింది. అగ్ని-1 నుండి ప్రారంభమై, అగ్ని-4 (4,000 కిమీ పరిధి) మరియు ఖండాతర సామర్థ్యం కలిగిన అగ్ని-5 (5,000+ కిమీ పరిధి) వరకు సాధించిన విజయాలు భారత్ను ప్రపంచంలోని అగ్రశ్రేణి రక్షణ శక్తుల సరసన నిలిపాయి. ఇటీవల మిర్వ్ (MIRV - Multiple Independently Targetable Re-entry Vehicles) సాంకేతికతతో కూడిన 'దివ్యస్త్ర' ప్రయోగం భారత్ యొక్క క్షిపణి సాంకేతిక పరిణతికి పరాకాష్టగా నిలిచింది.
ఈ సాంకేతిక పురోగతి కేవలం సైనిక పరిధిని పెంచడమే కాకుండా, క్యాన్సిస్టరైజ్డ్ ప్రయోగ వ్యవస్థలు, సబ్మెరైన్ ప్రయోగ బాలిస్టిక్ క్షిపణులు (K-సిరీస్) మరియు హైపర్సోనిక్ ప్రదర్శకాల అభివృద్ధికి బాటలు వేసింది. దీని ద్వారా భారత్ భూమి, ఆకాశం మరియు నీటి నుండి అణు ప్రయోగం చేయగల 'న్యూక్లియర్ ట్రయాడ్' సామర్థ్యాన్ని విజయవంతంగా సాధించింది.
ముగింపుగా, విదేశీ సాంకేతిక ఆంక్షలను అధిగమిస్తూ DRDO సాధించిన ఈ పురోగతి, దేశ సరిహద్దు భద్రతను పటిష్టం చేయడమే కాక అంతర్జాతీయంగా భారత వ్యూహాత్మక స్థానాన్ని మరింత సమర్థవంతంగా నిలబెట్టింది.