ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం పట్టణాల్లోని ఇరుకైన మురికివాడల అభివృద్ధి కోసం ఒక కొత్త పునరాభివృద్ధి నమూనాను ఆమోదించింది. ముంబైలోని ధారావి తరహాలో ఈ ప్రాజెక్టును మొదట విశాఖపట్నంలోని వెలంపేట మురికివాడలో పైలట్ ప్రాజెక్టుగా అమలు చేయనున్నారు. ప్రభుత్వ ఖజానాపై ఆర్థిక భారం పడకుండా ప్రైవేటు భాగస్వామ్యంతో (DBFT మోడల్ ద్వారా) 177 పేద కుటుంబాలకు ఆధునిక ఇళ్లను నిర్మించి ఇవ్వడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం. భవిష్యత్తులో ఈ విధానాన్ని రాష్ట్రవ్యాప్తంగా అమలు చేసేందుకు ప్రభుత్వం ముసాయిదా విధానాన్ని సిద్ధం చేస్తోంది.
విశాఖపట్నంలోని వెలంపేట మురికివాడను అభివృద్ధి చేయడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఒక నూతన ఇన్-సిటు (in-situ) స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ నమూనాను అధికారికంగా ఆమోదించింది. ముంబైలోని ప్రతిష్టాత్మక ధారావి స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ తరహాలో ఈ ప్రాజెక్టును పెద్ద ఎత్తున చేపట్టనున్నారు. ప్రభుత్వ ఖజానాపై ప్రత్యక్షంగా ఎలాంటి ఆర్థిక భారం పడకుండా ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం (DBFT) ద్వారా స్థానిక ప్రజల కోసం ఆధునిక గృహ సముదాయాలను నిర్మించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
ఈ ప్రాజెక్టును ఆంధ్రప్రదేశ్లోని విశాఖపట్నం నగరంలో పైలట్ ప్రాజెక్టుగా అమలు చేస్తున్నారు. గ్రేటర్ విశాఖపట్నం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (GVMC) పరిధిలోని జోన్-IV, వార్డు నంబర్ 35 లో ఉన్న వెలంపేట మురికివాడలో దీనిని ప్రతిపాదించారు. భవిష్యత్తులో దీనిని రాష్ట్రంలోని ఇతర పట్టణ ప్రాంతాలకు విస్తరించే అవకాశం ఉంది.
ప్రపంచంలో బ్రెజిల్, దక్షిణాఫ్రికా వంటి దేశాలతో పోలిస్తే భారతదేశం ఎదుర్కొంటున్న పట్టణీకరణ సవాళ్లు చాలా భిన్నమైనవి. ప్రభుత్వ నిధులపైనే ఆధారపడకుండా ముంబై ధారావి మోడల్ తరహాలో ప్రైవేట్ పెట్టుబడులను మరియు TDR వంటి ఆర్థిక సాధనాలను ఉపయోగించడం ద్వారా భారత్ స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్లో ప్రపంచానికి ఒక కొత్త మోడల్ను పరిచయం చేస్తోంది.
Core Concept: బదిలీ చేయగల అభివృద్ధి హక్కులు (Transferable Development Rights - TDR)
Q1. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం నూతన స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ పైలట్ ప్రాజెక్టును ఏ నగరంలో ప్రారంభించాలని నిర్ణయించింది? [Easy]
A) విజయవాడ
B) గుంటూరు
C) విశాఖపట్నం
D) తిరుపతి
Answer: C
Explanation: ఈ నూతన రీడెవలప్మెంట్ మోడల్ను విశాఖపట్నంలోని వెలంపేట మురికివాడలో పైలట్ ప్రాజెక్టుగా ప్రారంభించనున్నారు.
Q2. విశాఖపట్నంలో చేపట్టనున్న స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ ప్రాజెక్టును ఏ నమూనాలో (Model) అమలు చేయనున్నారు? [Easy]
A) EPC (Engineering, Procurement, and Construction)
B) HAM (Hybrid Annuity Model)
C) DBFT (Design, Build, Finance and Transfer)
D) BOT (Build-Operate-Transfer)
Answer: C
Explanation: ప్రభుత్వ నిధులపై భారం పడకుండా ఉండేందుకు ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యంతో దీనిని డిజైన్, బిల్డ్, ఫైనాన్స్ అండ్ ట్రాన్స్ఫర్ (DBFT) నమూనాలో అమలు చేస్తున్నారు.
Q3. వెలంపేట స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ ప్రాజెక్టులో ప్రైవేట్ డెవలపర్లకు నిర్మాణ వ్యయానికి బదులుగా ఏపీ ప్రభుత్వం అనుమతించిన గరిష్ట TDR (ట్రాన్స్ఫరబుల్ డెవలప్మెంట్ రైట్స్) నిష్పత్తి ఎంత? [Moderate]
A) 1:2
B) 1:3
C) 1:4
D) 1:5
Answer: C
Explanation: డెవలపర్లకు నిర్మాణ వ్యయానికి బదులుగా ప్రభుత్వం గరిష్టంగా 1:4 నిష్పత్తిలో TDR సర్టిఫికెట్లను మంజూరు చేయనుంది.
Q4. విశాఖపట్నం స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ ప్రాజెక్టు అమలు కోసం భవన నిర్మాణ నియమాలలో వాహనాల పార్కింగ్ స్థలం కేటాయింపును సాధారణ 22 శాతం నుండి ఎంత శాతానికి తగ్గించారు? [Moderate]
A) 5 శాతం
B) 10 శాతం
C) 12 శాతం
D) 15 శాతం
Answer: B
Explanation: ప్రాజెక్టు సాధ్యాసాధ్యాలను మెరుగుపరచడానికి వాహనాల పార్కింగ్ కేటాయింపును సుమారు 10 శాతానికి ప్రభుత్వం తగ్గించింది.
Q5. మురికివాడల అభివృద్ధి మరియు పేదరిక నిర్మూలన అనే అంశాలు భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ షెడ్యూల్ కింద పట్టణ మున్సిపాలిటీల విధుల్లో చేర్చబడ్డాయి? [Moderate]
A) 10వ షెడ్యూల్
B) 11వ షెడ్యూల్
C) 12వ షెడ్యూల్
D) 9వ షెడ్యూల్
Answer: C
Explanation: 74వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా రాజ్యాంగంలో చేర్చబడిన 12వ షెడ్యూల్లో మున్సిపాలిటీలకు సంబంధించిన 18 విధుల్లో ఇది ఒకటి.
Q6. విశాఖపట్నంలో అమలు చేయనున్న కొత్త మురికివాడల పునరాభివృద్ధి నమూనాకు సంబంధించి కింది వాటిలో సరైనది ఏది? [Tricky]
A) ఈ ప్రాజెక్టు పూర్తిగా కేంద్ర ప్రభుత్వ నిధులతో అమలు చేయబడుతుంది.
B) మురికివాడల వాసులను నగర శివార్లలోకి తరలించి అక్కడ ఇళ్లు నిర్మిస్తారు.
C) ప్రాజెక్టు అమలు కోసం స్థానిక మున్సిపల్ కార్పొరేషన్కు చెల్లించాల్సిన ఫీజులను ప్రభుత్వం మాఫీ చేసింది.
D) 177 కుటుంబాలకు కేవలం వ్యక్తిగత సింగిల్ బెడ్రూమ్ ఇళ్లను మాత్రమే నిర్మిస్తారు.
Answer: C
Explanation: ప్రాజెక్టును ఆచరణాత్మకంగా మార్చేందుకు జీవీఎంసీకి మరియు ఇతర అధికారులకు చెల్లించాల్సిన నిర్దిష్ట ఫీజులను ప్రభుత్వం రద్దు చేసింది.
Q7. TDR (Transferable Development Rights) అనే విధానం పట్టణ ప్రాంతాల అభివృద్ధికి ఎలా సహాయపడుతుంది? [Tricky]
A) ఇది కేవలం ప్రభుత్వ భూములను ప్రైవేట్ వ్యక్తులకు ఉచితంగా ఇవ్వడానికి ఉపయోగపడుతుంది.
B) ఇది నగదు చెల్లింపు లేకుండా భవన నిర్మాణ హక్కుల ద్వారా భూసేకరణను సులభతరం చేస్తుంది.
C) ఇది విదేశీ సంస్థల ద్వారా నేరుగా నిధులను పొందే ఒక పన్ను మినహాయింపు విధానం.
D) దీని ద్వారా మురికివాడల్లో వ్యాపార సముదాయాలు నిర్మించడం చట్టబద్ధం అవుతుంది.
Answer: B
Explanation: TDR అనేది నగదు చెల్లింపుల భారం లేకుండా భవన నిర్మాణ హక్కులను సర్టిఫికెట్ రూపంలో అందిస్తూ అభివృద్ధి పనులను సులభతరం చేసే ఆర్థిక సాధనం.
Q8. విశాఖపట్నం వెలంపేట స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ నమూనా ఏ రాష్ట్రంలో అమలు చేసిన భారీ ప్రాజెక్టును ఆదర్శంగా తీసుకొని రూపొందించబడింది? [Tricky]
A) గుజరాత్ (అహ్మదాబాద్ మోడల్)
B) ఢిల్లీ (కల్కాజీ మోడల్)
C) మహారాష్ట్ర (ధారావి మోడల్)
D) కర్ణాటక (బెంగళూరు మోడల్)
Answer: C
Explanation: అత్యంత రద్దీగా ఉండే పట్టణ మురికివాడలను మార్చడానికి ముంబై (మహారాష్ట్ర) లో అమలు చేసిన భారీ ధారావి మోడల్ను ఆదర్శంగా తీసుకున్నారు.
PYQ 1:
కింది వాటిలో 'ఇన్-సిటు (In-situ) స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్' విధానం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశం ఏమిటి?
A) మురికివాడల ప్రజలను గ్రామీణ ప్రాంతాలకు తరలించడం.
B) ప్రస్తుతం మురికివాడ ఉన్న ప్రదేశంలోనే వారికి శాశ్వత గృహాలు నిర్మించి ఇవ్వడం.
C) మురికివాడలను పూర్తిగా తొలగించి అక్కడ పార్కులు నిర్మించడం.
D) మురికివాడల ప్రజలకు నెలకు కొంత నగదు పంపిణీ చేయడం.
Answer: B
Explanation: 'ఇన్-సిటు' అంటే వారు ప్రస్తుతం ఉన్న ప్రదేశంలోనే ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యంతో పక్కా ఇళ్లను నిర్మించి వారి జీవనోపాధి దెబ్బతినకుండా చూడటం.
PYQ 2:
విశాఖపట్నం స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
1. ఈ ప్రాజెక్టును గ్రేటర్ విశాఖపట్నం మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (GVMC) అమలు చేస్తుంది.
2. ఈ ప్రాజెక్టు కోసం ఏపీ ప్రభుత్వం గరిష్టంగా 1:1 నిష్పత్తిలో TDRను అనుమతించింది.
3. ఇది ప్రభుత్వ నిధులపై ఆధారపడకుండా DBFT విధానంలో అమలు చేయబడుతుంది.
పై వాటిలో సరైన వాక్యాలను ఎంచుకోండి.
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: C
Explanation: డెవలపర్కు మంజూరు చేసే గరిష్ట TDR నిష్పత్తి 1:4, కాబట్టి రెండవ వాక్యం తప్పు.
PYQ 3:
ప్రతిపాదన (A): ఏపీ ప్రభుత్వం విశాఖపట్నం ప్రాజెక్టులో పార్కింగ్ స్థలం కేటాయింపును 22% నుండి 10% కి తగ్గించడంతో పాటు ఫీజుల మాఫీని ప్రకటించింది.
కారణం (R): ప్రైవేట్ డెవలపర్లకు ప్రాజెక్టును ఆర్థికంగా లాభదాయకంగా మార్చడానికి మరియు స్థల కొరతను అధిగమించడానికి ఈ మినహాయింపులు అవసరం.
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కు సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.
Answer: A
Explanation: కేవలం 1,986.45 చదరపు మీటర్ల చిన్న స్థలంలో బహుళ అంతస్తుల నిర్మాణం చేపట్టడం వలన, ప్రాజెక్టును సాధ్యాసాధ్యంగా మార్చేందుకే (viable) ఈ మినహాయింపులు ఇచ్చారు.
Question 1 (150 words): పట్టణీకరణలో మురికివాడల పునరాభివృద్ధి (Slum Redevelopment) ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లను వివరిస్తూ, ఇటీవలి విశాఖపట్నం నమూనా వీటిని ఎలా అధిగమిస్తుందో చర్చించండి.
Answer: వేగవంతమైన పట్టణీకరణ కారణంగా భారతదేశ నగరాల్లో నివాస స్థలాల కొరత మరియు మురికివాడల పెరుగుదల ప్రధాన సవాళ్లుగా మారాయి. భూమి విలువ అత్యధికంగా ఉండటం, ప్రభుత్వాల వద్ద తగినంత నిధులు లేకపోవడం మరియు నిర్వాసితుల పునరావాస సమస్యలు స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ను సంక్లిష్టంగా మార్చాయి.
వీటిని అధిగమించడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం విశాఖపట్నంలోని వెలంపేటలో ఒక వినూత్న నమూనాను ప్రవేశపెట్టింది. ధారావి తరహాలో చేపట్టిన ఈ ప్రాజెక్టులో 1,986 చదరపు మీటర్ల పరిమిత స్థలంలో 177 కుటుంబాలకు 'ఇన్-సిటు' విధానంలో ఇళ్లు నిర్మించనున్నారు. ప్రభుత్వ నిధులకు బదులుగా ప్రైవేట్ డెవలపర్కు 1:4 నిష్పత్తిలో బదిలీ చేయగల అభివృద్ధి హక్కులను (TDR) ఇవ్వడం ద్వారా ఆర్థిక సమస్యను అధిగమించారు.
మురికివాడల వాసుల జీవనోపాధి దెబ్బతినకుండా, ప్రభుత్వ నిధులపై భారం లేకుండా అమలు చేస్తున్న ఈ DBFT (డిజైన్, బిల్డ్, ఫైనాన్స్, ట్రాన్స్ఫర్) విధానం భవిష్యత్తులో దేశవ్యాప్త పట్టణ అభివృద్ధికి ఒక స్థిరమైన నమూనాగా నిలుస్తుంది.
Question 2 (250 words): భారతదేశంలో పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన మరియు స్థిరమైన పట్టణాభివృద్ధిలో పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం (PPP) పాత్రను విశ్లేషించండి. ట్రాన్స్ఫరబుల్ డెవలప్మెంట్ రైట్స్ (TDR) వంటి ఆర్థిక సాధనాలు ఈ ప్రక్రియను ఎలా వేగవంతం చేస్తాయి?
Answer: భారతదేశ జనాభా వేగంగా పట్టణీకరణ చెందుతున్న నేపథ్యంలో, 2011 నాటికి సుమారు 17 శాతం మంది పట్టణ జనాభా మురికివాడల్లోనే నివసిస్తున్నారు. మౌలిక సదుపాయాల లేమి మరియు అపరిశుభ్ర వాతావరణం పట్టణ స్థిరమైన అభివృద్ధికి ఆటంకాలుగా మారాయి. 74వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా మున్సిపాలిటీలకు ఈ బాధ్యత అప్పగించినప్పటికీ, నిధుల లేమి కారణంగా ప్రభుత్వాలు ఒంటరిగా ఈ సవాలును ఎదుర్కోలేవు. ఇక్కడే పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం (PPP) కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.
ఇటీవల ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం విశాఖపట్నంలోని వెలంపేటలో ఆమోదించిన ఇన్-సిటు స్లమ్ రీడెవలప్మెంట్ ప్రాజెక్టు PPP మోడల్కు ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా 177 పేద కుటుంబాలకు ప్రైవేట్ డెవలపర్ ఆధ్వర్యంలో 45 మీటర్ల ఎత్తైన భవనంలో గృహాలు ఉచితంగా లభిస్తాయి.
ఈ ప్రక్రియలో ట్రాన్స్ఫరబుల్ డెవలప్మెంట్ రైట్స్ (TDR) పాత్ర అత్యంత కీలకం. స్థల కొరత మరియు అధిక భూమి విలువ ఉన్న నగరాల్లో, డెవలపర్లకు నగదు చెల్లించే బదులు 1:4 నిష్పత్తిలో TDR ఇస్తూ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాజెక్టును లాభదాయకంగా మార్చింది. ఈ TDR సర్టిఫికెట్లను ఉపయోగించి డెవలపర్లు ఇతర ప్రాంతాల్లో అదనపు అంతస్తులు నిర్మించుకోవచ్చు. దీనివలన ప్రభుత్వ ఖజానాపై ఆర్థిక భారం సున్నా అవుతుంది.
అంతేకాకుండా పార్కింగ్ నిబంధనలను 22 శాతం నుండి 10 శాతానికి తగ్గించడం వంటి మినహాయింపులు ప్రైవేట్ రంగ పెట్టుబడులను ప్రోత్సహిస్తాయి. ముంబై ధారావి స్ఫూర్తితో అమలుచేస్తున్న ఇలాంటి వినూత్న ఆర్థిక నమూనాలు పట్టణ మురికివాడల రహిత సమాజాన్ని నిర్మించడంలో మరియు స్థిరమైన అభివృద్ధి లక్ష్యాలను (SDG 11) చేరుకోవడంలో గేమ్ ఛేంజర్గా మారతాయి.
ప్రిలిమ్స్ పరీక్షల్లో ఈ ప్రాజెక్టు అమలు చేసే మోడల్ (DBFT), అనుమతించిన గరిష్ట TDR నిష్పత్తి (1:4), మరియు ప్రాజెక్టు ప్రదేశం (వెలంపేట) పై నేరుగా ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఉంది. మెయిన్స్ పరీక్షలో GS-2 లేదా GS-1 పేపర్లలో పట్టణీకరణ సవాళ్లు, పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం ప్రాముఖ్యతపై కేస్ స్టడీగా ఈ విశాఖపట్నం నమూనాను రాయవచ్చు. గ్రూప్-1 ఇంటర్వ్యూలలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆర్థిక నమూనాల గురించి అడిగినప్పుడు, ప్రభుత్వ ఖజానాపై భారం పడకుండా అభివృద్ధి చేస్తున్న ఈ TDR నమూనాను ఒక ఉదాహరణగా చెప్పడం అత్యుత్తమం. భవిష్యత్తులో ఈ TDR విధానంపై ప్రత్యేక ప్రశ్న రావచ్చు.