కేంద్ర హోం శాఖ సహాయ మంత్రి నిత్యానంద్ రాయ్ రాజ్యసభలో ఇచ్చిన లిఖితపూర్వక సమాధానం ప్రకారం, 'జనగణన 2027' మొదటి దశ (ఇళ్ల జాబితా మరియు గృహ గణన) 31 రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో విజయవంతంగా పూర్తయింది. మిగిలిన రాష్ట్రాల్లో ఈ మొదటి దశ సెప్టెంబర్ 2026 నాటికి పూర్తికానుంది. ఆగస్టు 3, 2026న విడుదల చేసిన గెజెట్ నోటిఫికేషన్ ఆధారంగా లడఖ్, జమ్మూ-కాశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్లోని మంచు కురిసే ప్రాంతాల్లో రెండో దశ జనాభా లెక్కింపు సెప్టెంబర్ 1 నుండి 30, 2026 వరకు జరగనుంది. భారత జనగణన చరిత్రలో తొలిసారిగా వెబ్ పోర్టల్ ద్వారా పౌరులు స్వయంగా వివరాలు నమోదు చేసుకునే 'స్వయం-గణన' (Self-enumeration) వెసులుబాటు కల్పించబడింది.
కేంద్ర హోం శాఖ సహాయ మంత్రి నిత్యానంద్ రాయ్ రాజ్యసభలో 'జనగణన 2027' సన్నాహకాల స్థితిని వెల్లడించారు. దేశవ్యాప్తంగా 31 రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో మొదటి దశ అయిన 'హౌస్లిస్టింగ్ మరియు హౌసింగ్ సెన్సస్' విజయవంతంగా పూర్తయిందని తెలిపారు. మిగిలిన రాష్ట్రాలలో ఈ మొదటి దశ ప్రక్రియ సెప్టెంబర్ 2026 నాటికి ముగుస్తుంది. డిజిటల్ సాధనాలు, మొబైల్ యాప్లు మరియు ఆన్లైన్ స్వయం-గణన ద్వారా సమాచారాన్ని సేకరిస్తున్నారు.
ఆగస్టు 3, 2026న భారత గెజెట్లో ప్రచురించబడిన నోటిఫికేషన్ ప్రకారం షెడ్యూల్ ఖరారైంది. సాధారణ పౌరులకు స్వయం-గణన (Self-enumeration) అవకాశం ఆగస్టు 17, 2026 నుండి ఆగస్టు 31, 2026 వరకు అందుబాటులో ఉంటుంది. లడఖ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం, జమ్మూ-కాశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్లోని మంచు కురిసే ఆఫ్బౌండ్ ప్రాంతాలలో రెండవ దశ జనాభా లెక్కింపు సెప్టెంబర్ 1 నుండి సెప్టెంబర్ 30, 2026 వరకు నిర్వహిస్తారు. అనంతరం అక్టోబర్ 1 నుండి 5, 2026 వరకు సవరణ రౌండ్ (Revisional round) ఉంటుంది.
1. మొదటి దశ (Houselisting & Housing Census): ఇళ్ల జాబితా, భవనాల నిర్మాణం, సౌకర్యాల డేటాను నమోదు చేయడం.
2. స్వయం-గణన (Self-Enumeration): వెబ్ పోర్టల్ ద్వారా పౌరులు తమ కుటుంబ వివరాలను స్వయంగా ఆన్లైన్లో నమోదు చేసుకోవడం.
3. రెండవ దశ (Population Enumeration): ఇన్యుమరేటర్లు ఇళ్లను సందర్శించి మొబైల్ యాప్ల ద్వారా జనాభా లెక్కలు నమోదు చేయడం.
4. CMMS పోర్టల్ పర్యవేక్షణ: 'సెన్సస్ మేనేజ్మెంట్ అండ్ మానిటరింగ్ సిస్టమ్' ద్వారా ప్రక్రియ మొత్తాన్ని డిజిటల్గా రియల్ టైమ్లో పర్యవేక్షించడం.
ప్రపంచంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన దేశంగా భారత్ నిలిచింది. డిజిటల్ మొబైల్ అప్లికేషన్లు మరియు వెబ్ ఆధారిత స్వయం-గణన విధానాన్ని ఇంత భారీ స్థాయిలో అమలు చేస్తున్న అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశం భారతదేశమే.
Core Concept: భారత జనాభా గణన (Indian Census System)
Q1. జనగణన 2027 కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇప్పటివరకు రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు ఎంత మొత్తం నిధులను విడుదల చేసింది? [Easy]
A) ₹2,500 కోట్లు
B) ₹3,100 కోట్లు
C) ₹4,102 కోట్లు
D) ₹5,000 కోట్లు
Answer: C
Explanation: కేంద్ర హోం శాఖ సహాయ మంత్రి రాజ్యసభలో తెలిపిన వివరాల ప్రకారం జనగణన సన్నాహకాల కోసం రాష్ట్రాలకు ₹4,102 కోట్లు విడుదలయ్యాయి.
Q2. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ షెడ్యూల్ మరియు జాబితా కింద జనాభా లెక్కల సేకరణ (Census) చేర్చబడింది? [Easy]
A) 7వ షెడ్యూల్ — రాష్ట్ర జాబితా
B) 7వ షెడ్యూల్ — ఉమ్మడి జాబితా
C) 7వ షెడ్యూల్ — కేంద్ర జాబితా (ఎంట్రీ 69)
D) 8వ షెడ్యూల్ — కేంద్ర జాబితా
Answer: C
Explanation: జనాభా లెక్కల సేకరణ భారత రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం కేంద్ర జాబితాలోని 69వ అంశం.
Q3. 'జనగణన 2027' లో భాగంగా పౌరులు తమ వివరాలను ఆన్లైన్లో స్వయంగా నమోదు చేసుకునే (Self-enumeration) గడువు ఏది? [Moderate]
A) ఆగస్టు 1 నుండి ఆగస్టు 15, 2026
B) ఆగస్టు 17 నుండి ఆగస్టు 31, 2026
C) సెప్టెంబర్ 1 నుండి సెప్టెంబర్ 30, 2026
D) అక్టోబర్ 1 నుండి అక్టోబర్ 5, 2026
Answer: B
Explanation: పౌరులు వెబ్ పోర్టల్ ద్వారా ఆన్లైన్లో స్వయం-గణన చేసుకోవడానికి ఆగస్టు 17 నుండి 31, 2026 వరకు అవకాశం ఇచ్చారు.
Q4. జనగణన 2027 డేటా సేకరణ మరియు ప్రక్రియ నిర్వహణను పర్యవేక్షించడానికి అమలు చేసిన డిజిటల్ పోర్టల్ పేరు ఏమిటి? [Moderate]
A) Digital Census Portal (DCP)
B) Census Management and Monitoring System (CMMS) Portal
C) National Population Register (NPR) Portal
D) Census India Online Portal
Answer: B
Explanation: జనాభా గణన మొదటి దశ నిర్వహణ మరియు పర్యవేక్షణ కోసం CMMS పోర్టల్ను మోహరించారు.
Q5. మంచు కురిసే ప్రాంతాలైన లడఖ్, జమ్మూ-కాశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్లలో రెండవ దశ జనాభా గణన ఎప్పుడు జరగనుంది? [Moderate]
A) ఆగస్టు 17 - 31, 2026
B) సెప్టెంబర్ 1 - 30, 2026
C) అక్టోబర్ 1 - 5, 2026
D) నవంబర్ 1 - 30, 2026
Answer: B
Explanation: గెజెట్ నోటిఫికేషన్ ప్రకారం మంచు ప్రాంతాలలో రెండవ దశ జనాభా లెక్కింపు సెప్టెంబర్ 1 నుండి 30, 2026 వరకు జరుగుతుంది.
Q6. భారతదేశంలో జనాభా లెక్కల సేకరణకు సంబంధించిన క్రింది ప్రకటనలలో ఏది నిజం కాదు? [Tricky]
A) భారతదేశంలో మొదటి నాన్-సింక్రోనస్ జనాభా గణన 1872లో లార్డ్ మాయో కాలంలో జరిగింది.
B) జనాభా లెక్కల సేకరణ కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోకి వస్తుంది.
C) స్వాతంత్ర్యం తర్వాత జనాభా లెక్కల కోసం 'సెన్సస్ యాక్ట్, 1952' ను రూపొందించారు.
D) 1921 సంవత్సరాన్ని భారత జనాభా చరిత్రలో 'గొప్ప విభాజక సంవత్సరం' (Year of Great Divide) అంటారు.
Answer: C
Explanation: జనాభా లెక్కల చట్టం 1948 లో రూపొందించబడింది, 1952 లో కాదు. కాబట్టి ప్రకటన C తప్పు.
Q7. జనగణన 2027 లో మంచు కురిసే ప్రాంతాలలో నిర్వహించే 'సవరణ రౌండ్' (Revisional Round) కాలపరిమితి ఎంత? [Tricky]
A) సెప్టెంబర్ 1 నుండి సెప్టెంబర్ 15, 2026
B) ఆగస్టు 17 నుండి ఆగస్టు 31, 2026
C) అక్టోబర్ 1 నుండి అక్టోబర్ 5, 2026
D) అక్టోబర్ 15 నుండి అక్టోబర్ 31, 2026
Answer: C
Explanation: ఆగస్టు 3, 2026 నోటిఫికేషన్ ప్రకారం మంచు ప్రాంతాలలో సవరణ రౌండ్ అక్టోబర్ 1 నుండి 5, 2026 వరకు నిర్ణయించబడింది.
Q8. భారతదేశంలో 'రిజిస్ట్రార్ జనరల్ మరియు సెన్సస్ కమిషనర్' పదవికి సంబంధించి సరైన విశ్లేషణ ఏది? [Tricky]
A) ఇది రాజ్యాంగబద్ధమైన పదవి (Constitutional Authority).
B) ఈ అధికారి కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేస్తారు.
C) ఈ అధికారిని నీతి ఆయోగ్ సిఫార్సుపై రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
D) ఈ కార్యాలయం కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో ఉంటుంది.
Answer: B
Explanation: రిజిస్ట్రార్ జనరల్ అండ్ సెన్సస్ కమిషనర్ హోం మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేసే చట్టబద్ధ కార్యాలయం.
PYQ 1:
భారతదేశంలో జనాభా లెక్కల నిర్వహణకు సంబంధించిన చట్టబద్ధమైన అధికారం మరియు నోడల్ కార్యాలయం ఏది?
A) నీతి ఆయోగ్
B) సాंख्यికీ మరియు కార్యక్రమ అమలు మంత్రిత్వ శాఖ
C) రిజిస్ట్రార్ జనరల్ మరియు సెన్సస్ కమిషనర్ కార్యాలయం (హోం మంత్రిత్వ శాఖ)
D) భారత ఎన్నికల సంఘం
Answer: C
Explanation: జనాభా లెక్కింపుల సేకరణ మరియు ప్రచురణ కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని రిజిస్ట్రార్ జనరల్ మరియు సెన్సస్ కమిషనర్ కార్యాలయం (ORGI) ద్వారా జరుగుతుంది.
PYQ 2:
భారతీయ జనాభా గణన (Census) కి సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. జనాభా లెక్కల సేకరణ భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం.
2. భారతదేశంలో తొలిసారిగా సమగ్రమైన (Synchronous) పది సంవత్సరాల జనాభా లెక్కింపు 1881లో లార్డ్ రిప్పన్ కాలంలో జరిగింది.
3. జనగణన 2027లో మొదటిసారిగా పౌరులకు ఆన్లైన్ ద్వారా 'స్వయం-గణన' సౌకర్యం కల్పించబడింది.
పై ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: ప్రకటన 1 తప్పు ఎందుకంటే ఇది కేంద్ర జాబితా (Union List) లోని అంశం. ప్రకటనలు 2 మరియు 3 సరైనవి.
PYQ 3:
జతపరచండి:
(జాబితా I - అంశం)
(a) 1872 జనగణన
(b) 1921 జనాభా సంవత్సరం
(c) 1948 చట్టం
(d) CMMS పోర్టల్
(జాబితా II - ప్రాముఖ్యత)
(1) సెన్సస్ యాక్ట్
(2) జనగణన 2027 మేనేజ్మెంట్
(3) లార్డ్ మాయో
(4) గొప్ప విభాజక సంవత్సరం
A) (a)-3, (b)-4, (c)-1, (d)-2
B) (a)-4, (b)-3, (c)-2, (d)-1
C) (a)-3, (b)-1, (c)-4, (d)-2
D) (a)-1, (b)-2, (c)-3, (d)-4
Answer: A
Explanation: 1872 లార్డ్ మాయో హయాంలో తొలి గణన, 1921 గ్రేట్ డివైడ్ ఇయర్, 1948 సెన్సస్ యాక్ట్, మరియు CMMS డిజిటల్ ప్లాట్ఫారమ్.
Question 1 (150 words): భారతదేశంలో డిజిటల్ జనాభా గణన (Digital Census) యొక్క ఆవశ్యకతను వివరిస్తూ, ఇటీవల ప్రకటించిన 'జనగణన 2027' లోని నూతన సాంకేతిక అంశాలను విశ్లేషించండి.
భారతదేశంలో సాంప్రదాయ కాగిత ఆధారిత జనాభా గణన విధానం నుండి డిజిటల్ విధానానికి మారడం డేటా సేకరణలో విప్లవాత్మక మార్పు తెచ్చింది. సమాచార సేకరణలో పారదర్శకత, ఖచ్చితత్వం మరియు సమయ సమర్థత సాధించడానికి డిజిటల్ జనాభా గణన ఎంతో ఆవశ్యకం.
ఇటీవల రాజ్యసభలో సమర్పించిన నివేదిక ప్రకారం 'జనగణన 2027' లో అనేక డిజిటల్ ఆవిష్కరణలను పొందుపరిచారు. మొదటిసారిగా వెబ్ పోర్టల్ ద్వారా పౌరులు స్వయంగా తమ వివరాలను నమోదు చేసుకునే 'స్వయం-గణన' (Self-enumeration) వెసులుబాటు కల్పించారు. దీనికోసం ఆగస్టు 17 నుండి 31, 2026 వరకు గడువు నిర్ణయించారు. అలాగే డేటా సేకరణను రియల్ టైమ్లో పర్యవేక్షించేందుకు 'సెన్సస్ మేనేజ్మెంట్ అండ్ మానిటరింగ్ సిస్టమ్' (CMMS) పోర్టల్ను మరియు ప్రత్యేక మొబైల్ అప్లికేషన్లను రంగంలోకి దించారు. ఈ ప్రక్రియ కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇప్పటికే ₹4,102 కోట్లను రాష్ట్రాలకు విడుదల చేసింది.
ముగింపుగా, ఈ డిజిటల్ పరివర్తన వల్ల డేటా ప్రాసెసింగ్ వేగవంతమై సంక్షేమ పథకాలు మరియు విధాన రూపకల్పనకు తక్షణమే ప్రామాణిక డేటా లభిస్తుంది.
Question 2 (250 words): జనాభా గణన (Census) డేటా అనేది కేవలం జనాభా లెక్కింపు మాత్రమే కాక సామాజిక-ఆర్థిక అభివృద్ధికి మరియు రాజ్యాంగబద్ధ పాలనకు దిక్సూచి వంటిది. భారత సమాజం మరియు రాజకీయ వ్యవస్థపై జనగణన యొక్క ప్రభావాలను చర్చించండి.
భారతదేశంలో పదేళ్లకు ఒకసారి నిర్వహించే జనాభా గణన అనేది దేశీయ పౌర గణాంకాలను సేకరించే అతిపెద్ద పరిపాలనా ప్రక్రియ. రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్లో కేంద్ర జాబితా కింద ఉన్న ఈ ప్రక్రియ, రాజ్యాంగబద్ధ పాలనకు మరియు ప్రజా సంక్షేమానికి మూలస్తంభంగా నిలుస్తుంది.
చారిత్రకంగా 1881 నుండి క్రమం తప్పకుండా సాగుతున్న ఈ ప్రక్రియ, ప్రణాళికాబద్ధమైన అభివృద్ధికి ఎంతో తోడ్పడింది. రాజ్యాంగపరంగా, లోక్సభ మరియు రాష్ట్ర శాసనసభ నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల పునర్విభజన (Delimitation) మరియు ఎస్సీ, ఎస్టీ వర్గాలకు జనాభా ప్రాతిపదికన రిజర్వేషన్ల కేటాయింపుకు జనగణన డేటా ప్రాథమిక ఆధారం.
సామాజిక-ఆర్థిక కోణంలో పరిశీలిస్తే, పేదరిక నిర్మూలన పథకాలు, అక్షరాస్యత కార్యక్రమాలు, ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణ మరియు పట్టణీకరణ ప్రణాళికలకు ఇది శాస్త్రీయ సమాచారాన్ని అందిస్తుంది. ఉదాహరణకు, నిధుల వికేంద్రీకరణలో ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) జనాభా గణాంకాలనే కీలక కొలమానంగా తీసుకుంటుంది.
ప్రస్తుతం జరుగుతున్న 'జనగణన 2027' మొదటి దశ 31 రాష్ట్రాలు/UTలలో పూర్తయి, డిజిటల్ పోర్టల్స్ మరియు CMMS ద్వారా కొత్త పుంతలు తొక్కుతోంది. ₹4,102 కోట్ల వ్యయంతో డిజిటల్ శిక్షణ మరియు స్వయం-గణన సదుపాయాలు కల్పించడం వల్ల డేటా ఖచ్చితత్వం పెరుగుతుంది.
ముగింపుగా, సమర్థవంతమైన ఈ-గవర్నెన్స్ సాధనకు, సుపరిపాలనకు మరియు సమీకృత సమాజ నిర్మాణానికి ప్రామాణికమైన జనగణన డేటా అత్యంత ప్రాధాన్యమైనది.