స్మైల్ (SMILE) పథకం ద్వారా సాధికారత: ట్రాన్స్‌జెండర్లు, యాచకుల సంక్షేమానికి ప్రభుత్వ కీలక చర్యలు

కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ ఉపాంత వర్గాల (Marginalised Individuals) కోసం ఉద్దేశించిన స్మైల్ (SMILE) పథకం అమలు, పురోగతిపై ఆగస్టు 17, 2026న కీలక వివరాలను వెల్లడించింది. భిక్షాటన చేసేవారు, ట్రాన్స్‌జెండర్ల సమగ్ర పునరావాసం కోసం ఉద్దేశించిన ఈ పథకాన్ని 16వ ఆర్థిక సంఘం కాలానికి (2026-27 నుండి 2030-31 వరకు) పొడిగిస్తున్నట్లు కేంద్రం ప్రకటించింది. 23 గరిమా గృహాల (Garima Grehs) ద్వారా 1,041 మంది ట్రాన్స్‌జెండర్లకు ఆశ్రయం కల్పించడం, 33,303 గుర్తింపు కార్డులు మంజూరు చేయడం వంటి విజయాలను ప్రభుత్వం ప్రస్తావించింది. అట్టడుగు వర్గాల జీవనోపాధి మరియు సామాజిక చేరికకు ఈ పథకం అత్యంత కీలకం.

What Happened

కేంద్ర సామాజిక న్యాయం, సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ ఉపాంత వర్గాల సాధికారత కోసం ఉద్దేశించిన స్మైల్ (SMILE) పథకం అమలు తీరు, విజయాలను ఆగస్టు 17, 2026న ఒక పత్రికా ప్రకటన ద్వారా వివరించింది. యాచకులు, ట్రాన్స్‌జెండర్ల పునరావాసంలో ప్రభుత్వం సాధించిన ప్రగతిని ప్రస్తావించడంతో పాటు, పథకాన్ని 16వ ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల మేరకు 2030-31 వరకు పొడిగిస్తున్నట్లు అధికారికంగా ప్రకటించింది.

When & Where

ఈ సమాచారాన్ని భారత ప్రభుత్వ ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో (PIB) ఆగస్టు 17, 2026న న్యూఢిల్లీ నుండి విడుదల చేసింది. ఈ పథకం దేశవ్యాప్తంగా అమలవుతోంది, ప్రత్యేకించి 17 రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో ట్రాన్స్‌జెండర్ల కోసం ఏర్పాటు చేసిన గరిమా గృహాలు (Garima Grehs) క్రియాశీలకంగా పనిచేస్తున్నాయి.

Who Is Involved

సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ (MoSJE): ఈ పథకానికి నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ. నిధులు మరియు సమగ్ర ప్రణాళికను పర్యవేక్షిస్తుంది.
నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ (NHA): ట్రాన్స్‌జెండర్లకు ఆయుష్మాన్ భారత్ (PM-JAY) కార్డులు అందించేందుకు MoSJE తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.
రాష్ట్ర/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రభుత్వాలు మరియు స్థానిక సంస్థలు (ULBs): క్షేత్రస్థాయిలో భిక్షాటన చేసేవారిని గుర్తించి పునరావాసం కల్పించడంలో అమలు సంస్థలుగా పనిచేస్తున్నాయి.
NIRDPR, హైదరాబాద్: పథకం అమలుపై సెప్టెంబర్-అక్టోబర్ 2025లో స్వతంత్ర మూల్యాంకనం చేసిన సంస్థ.

How It Works

దశ 1 (గుర్తింపు): స్థానిక సంస్థలు మరియు స్వచ్ఛంద సంస్థల (NGOs) సహాయంతో భిక్షాటన చేసేవారిని, నిరాశ్రయులైన ట్రాన్స్‌జెండర్లను గుర్తిస్తారు.
దశ 2 (ప్రాథమిక సహాయం): వీరికి గరిమా గృహాలు లేదా పునరావాస కేంద్రాలలో ఆశ్రయం, వైద్య సదుపాయాలు మరియు కౌన్సెలింగ్ అందిస్తారు.
దశ 3 (సాధికారత): నేషనల్ పోర్టల్ ద్వారా ట్రాన్స్‌జెండర్లకు గుర్తింపు కార్డులు జారీ చేస్తారు. ఆయుష్మాన్ భారత్ ద్వారా ఆరోగ్య రక్షణ కల్పిస్తారు.
దశ 4 (స్వయం ఉపాధి): లబ్ధిదారులకు వృత్తి నైపుణ్య (Skill Development) శిక్షణ మరియు ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్ శిక్షణ అందించి, వారు సమాజంలో గౌరవప్రదంగా జీవించేలా జీవనోపాధి కల్పిస్తారు.

Why It Matters

ఈ పథకం పోటీ పరీక్షల దృష్ట్యా చాలా ముఖ్యం (UPSC GS Paper 1 & 2 - Social Justice & Vulnerable Sections). రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 హామీ ఇస్తున్న "గౌరవప్రదంగా జీవించే హక్కు"ను ఉపాంత వర్గాలకు అందించడం ఈ పథకం ఉద్దేశం. అట్టడుగున ఉన్న ట్రాన్స్‌జెండర్లు, యాచకులను ప్రధాన స్రవంతిలో కలపడం ద్వారా సమ్మిళిత అభివృద్ధిని (Inclusive Growth) సాధించవచ్చు.

Historical Background

2014: NALSA vs Union of India కేసులో సుప్రీంకోర్టు ట్రాన్స్‌జెండర్లను 'మూడవ లింగం' (Third Gender) గా గుర్తించింది.
2019: ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల (హక్కుల పరిరక్షణ) చట్టం, 2019 ఆమోదించబడింది.
2021: యాచకులు మరియు ట్రాన్స్‌జెండర్ల కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం స్మైల్ (SMILE) పథకాన్ని ప్రతిపాదించింది.

Previous Related Events

నవంబర్ 2020: ట్రాన్స్‌జెండర్ల కోసం 'నేషనల్ పోర్టల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్' ను ప్రభుత్వం ఆవిష్కరించింది.
ఆగస్టు 2022: ఆయుష్మాన్ భారత్ యోజన (AB PM-JAY) కింద ట్రాన్స్‌జెండర్లకు సమగ్ర ఆరోగ్య బీమా అందించే ప్యాకేజీ ప్రారంభించబడింది.
అక్టోబర్ 2025: హైదరాబాద్ లోని NIRDPR స్మైల్ పథకం పనితీరుపై సమగ్ర మూల్యాంకన నివేదికను ప్రభుత్వానికి సమర్పించింది.

Static GK Connection

ఆర్టికల్ 14 & 15: చట్టం ముందు అందరూ సమానులే మరియు లింగం ఆధారంగా ఎలాంటి వివక్ష చూపకూడదు (ట్రాన్స్‌జెండర్లకు రక్షణ).
ఆదేశిక సూత్రాలు (ఆర్టికల్ 39): పౌరులందరికీ తగిన జీవనోపాధి సాధించే హక్కును రాజ్యాంగం నిర్దేశిస్తోంది. స్మైల్ పథకం దీనికి ప్రత్యక్ష ఉదాహరణ.

India & World Comparison

ప్రపంచవ్యాప్తంగా జర్మనీ, అర్జెంటీనా వంటి దేశాలు ట్రాన్స్‌జెండర్ల హక్కులకు చట్టబద్ధమైన గుర్తింపు, ఉపాధి అవకాశాలు కల్పిస్తున్నాయి. భారతదేశంలో 2014 NALSA తీర్పు మరియు 2019 చట్టం తర్వాత ట్రాన్స్‌జెండర్ల సాధికారత వేగవంతమైంది. భిక్షాటన నివారణలో యూరోపియన్ దేశాలు 'హౌసింగ్ ఫస్ట్' (Housing First) మోడల్ వాడుతుండగా, భారత్ 'కన్వర్జెన్స్' (Convergence) పద్ధతిలో విద్య, వైద్యం, ఉపాధిని కలిపి అందిస్తోంది.

Future Impact

16వ ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల అమలు కాలంలో (2026-27 నుండి 2030-31), గ్రామీణ ప్రాంతాలకు కూడా 'గరిమా గృహాల' విస్తరణ జరిగే అవకాశం ఉంది.
NIRDPR సిఫార్సులతో నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలు మరింత ఆధునీకరించబడతాయి.
"భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్" (BhikshaVrittiMukt Bharat) లక్ష్యంతో మరిన్ని నగరాలను 100% యాచక-రహిత నగరాలుగా తీర్చిదిద్దే ప్రాజెక్టులు వేగవంతం అవుతాయి.

🔑 Key Points for Revision

నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.
పథకం పేరు: SMILE (Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise).
ఇది ఒక Umbrella Central Sector Scheme (100% కేంద్ర నిధులు).
భిక్షాటన పునరావాస ఉప-పథకం ప్రారంభ తేదీ: ఫిబ్రవరి 12, 2022.
భిక్షాటన నివారణ లక్ష్యం: 'BhikshaVrittiMukt Bharat' (భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్).
ట్రాన్స్‌జెండర్ల ఆశ్రయ కేంద్రాల పేరు: గరిమా గృహాలు (Garima Grehs).
గరిమా గృహాల సంఖ్య: 17 రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో 23 కేంద్రాలు.
గరిమా గృహాల ద్వారా పునరావాసం పొందిన ట్రాన్స్‌జెండర్లు (గత 3 ఏళ్లలో): 1,041.
నేషనల్ పోర్టల్ ద్వారా మంజూరైన గుర్తింపు కార్డులు: 33,303.
ఆరోగ్య బీమా కోసం భాగస్వామి: నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ (PM-JAY అమలు కోసం).
స్కిల్ డెవలప్‌మెంట్ ట్రైనింగ్ పొందిన ట్రాన్స్‌జెండర్లు: 725 మంది.
థర్డ్-పార్టీ మూల్యాంకనం చేసిన సంస్థ: NIRDPR, హైదరాబాద్ (Sept-Oct 2025).
పథకం పొడిగింపు కాలం: 2026-27 నుండి 2030-31 వరకు.
అనుసంధానించబడిన ఆర్థిక సంఘం: 16వ ఆర్థిక సంఘం (16th Finance Commission).
సంబంధిత చట్టం: ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ (ప్రొటెక్షన్ ఆఫ్ రైట్స్) చట్టం, 2019.

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: SMILE Scheme (Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise)

Definition: సమాజంలో అత్యంత అట్టడుగున ఉన్న భిక్షాటన చేసేవారు, ట్రాన్స్‌జెండర్లకు ఆశ్రయం, వైద్యం, నైపుణ్య శిక్షణ అందించి వారిని ప్రధాన స్రవంతిలో కలిపేందుకు ఉద్దేశించిన కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం.
Constitutional / Legal Basis: ఆర్టికల్ 14, 15, 21 (గౌరవప్రదంగా జీవించే హక్కు) మరియు ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ యాక్ట్, 2019.
Scientific / Economic Principle: సామాజిక సమ్మిళితం (Social Inclusion) మరియు మానవ మూలధన అభివృద్ధి (Human Capital Development).
How it connects to this event: 2026 నాటికి 23 గరిమా గృహాల ద్వారా వందలాది మందికి పునరావాసం కల్పించి పథకాన్ని 2031 వరకు పొడిగించడం.
Origin & History: 2021లో ఈ పథకాన్ని రూపొందించగా, 2022 ఫిబ్రవరి 12న లాంఛనంగా ప్రారంభించారు.
Key milestone 1: 2014 NALSA జడ్జిమెంట్ - ట్రాన్స్‌జెండర్లను 'థర్డ్ జెండర్'గా గుర్తించడం.
Key milestone 2: నేషనల్ పోర్టల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ ఏర్పాటు (33,000 పైగా కార్డులు జారీ).
Related Acts / Schemes / Treaties: PM-DAKSH యోజన, ఆయుష్మాన్ భారత్ (PM-JAY), NALSA మార్గదర్శకాలు.
Nodal Ministry / Body: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.
India-specific relevance: పేదరికం, నిరక్షరాస్యత వల్ల భారత్‌లో భిక్షాటన తీవ్ర సమస్య. వీరిని మానవ వనరులుగా మార్చడం కీలకం.
Global comparison: ఐక్యరాజ్యసమితి SDG-1 (పేదరిక నిర్మూలన), SDG-10 (అసమానతల తగ్గింపు) లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా ఉంది.
Data point: గరిమా గృహాల ద్వారా 1,041 మందికి పునరావాసం, 33,303 గుర్తింపు కార్డుల జారీ.
Common exam angle: UPSC/PSC పరీక్షల్లో ఈ పథకం ఏ మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేస్తుంది, గరిమా గృహాల ఉద్దేశం ఏమిటి అనేవి తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు.
Easy memory hook: SMILE = 'S'helter (గరిమా గృహాలు), 'M'edical (PM-JAY), 'I'dentity (పోర్టల్), 'L'ivelihood (నైపుణ్య శిక్షణ), 'E'mpowerment.

❓ Practice MCQs

Q1. కేంద్ర సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తున్న 'స్మైల్ (SMILE)' పథకం ప్రధానంగా ఏ వర్గాల సంక్షేమానికి ఉద్దేశించబడింది? [Easy]

A) వితంతువులు మరియు వృద్ధులు

B) ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తులు మరియు భిక్షాటన చేసేవారు

C) అనాథ పిల్లలు మరియు మైనారిటీలు

D) గిరిజన కళాకారులు

Answer: B

Explanation: స్మైల్ (SMILE) పథకం ప్రధానంగా ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తులు మరియు భిక్షాటన వృత్తిలో ఉన్నవారి సమగ్ర పునరావాసం కోసం ఉద్దేశించబడింది.

Q2. ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తులకు ఆశ్రయం కల్పించేందుకు స్మైల్ (SMILE) పథకం కింద కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన కేంద్రాలను ఏమని పిలుస్తారు? [Easy]

A) స్వాధార్ గృహ్

B) ఉజ్వల హోమ్స్

C) గరిమా గృహాలు (Garima Grehs)

D) నారి నికేతన్

Answer: C

Explanation: ట్రాన్స్‌జెండర్లకు ఆశ్రయం, కౌన్సెలింగ్, వైద్య సహాయం అందించేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం 17 రాష్ట్రాల్లో 23 'గరిమా గృహాలను' (Garima Grehs) ఏర్పాటు చేసింది.

Q3. స్మైల్ (SMILE) పథకం మూల్యాంకనం (Evaluation) ఆధారంగా, ఈ పథకాన్ని ఏ ఆర్థిక సంఘం వ్యవధి వరకు పొడిగించారు? [Moderate]

A) 14వ ఆర్థిక సంఘం (2020 వరకు)

B) 15వ ఆర్థిక సంఘం (2025-26 వరకు)

C) 16వ ఆర్థిక సంఘం (2026-27 నుండి 2030-31 వరకు)

D) 17వ ఆర్థిక సంఘం

Answer: C

Explanation: NIRDPR మూల్యాంకన సిఫార్సుల మేరకు ఈ పథకాన్ని 16వ ఆర్థిక సంఘం వ్యవధిలో (2026-27 నుండి 2030-31 వరకు) కొనసాగించేందుకు సవరణలు చేశారు.

Q4. స్మైల్ (SMILE) పథకానికి సంబంధించి 'భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్' (BhikshaVrittiMukt Bharat) ఉప-పథకం ఎప్పుడు ప్రారంభించబడింది? [Moderate]

A) 15 ఆగస్టు 2020

B) 26 జనవరి 2021

C) 12 ఫిబ్రవరి 2022

D) 2 అక్టోబర్ 2023

Answer: C

Explanation: అధికారిక పోర్టల్ సమాచారం ప్రకారం భిక్షాటన పునరావాస ఉప-పథకం (Sub-scheme) 12 ఫిబ్రవరి 2022న లాంఛనంగా ప్రారంభించబడింది.

Q5. స్మైల్ పథకం కింద ట్రాన్స్‌జెండర్లకు 'ఆయుష్మాన్ భారత్ (PM-JAY)' ఆరోగ్య బీమా కార్డులు అందించేందుకు ఏ సంస్థతో ప్రభుత్వం ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది? [Moderate]

A) మెడికల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా

B) వరల్డ్ హెల్త్ ఆర్గనైజేషన్

C) నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ (NHA)

D) లైఫ్ ఇన్సూరెన్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా

Answer: C

Explanation: ట్రాన్స్‌జెండర్లకు వైద్య సదుపాయాలు కల్పించేందుకు సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ (NHA) తో అవగాహన ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.

Q6. స్మైల్ (SMILE) పథకానికి సంబంధించి కింది వాటిలో సరికాని వ్యాఖ్య ఏది? [Tricky]

A) ఇది నూటికి నూరు శాతం కేంద్ర ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే 'సెంట్రల్ సెక్టార్ స్కీమ్'.

B) గత మూడేళ్లలో గరిమా గృహాల ద్వారా సుమారు 1,041 మంది ట్రాన్స్‌జెండర్లకు పునరావాసం కల్పించారు.

C) ఈ పథకంలో యాచకుల పునరావాస బాధ్యతను కేవలం స్వచ్ఛంద సంస్థలు (NGOs) మాత్రమే చూసుకుంటాయి.

D) ఈ పథకం కింద నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్ శిక్షణ కూడా అందిస్తారు.

Answer: C

Explanation: C తప్పు. ఈ పథకంలో యాచకుల పునరావాసం కేవలం NGOలకే పరిమితం కాదు, రాష్ట్ర/కేంద్రపాలిత ప్రభుత్వాలు, స్థానిక సంస్థలు (ULBs), జిల్లా యంత్రాంగం భాగస్వామ్యంతో (Convergence approach) అమలవుతుంది.

Q7. ఇటీవల స్మైల్ (SMILE) పథకం అమలుపై స్వతంత్ర థర్డ్-పార్టీ మూల్యాంకనం (Third-party evaluation) చేసిన సంస్థ ఏది? [Tricky]

A) నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog)

B) టాటా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సోషల్ సైన్సెస్ (TISS), ముంబై

C) నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ రూరల్ డెవలప్‌మెంట్ అండ్ పంచాయతీ రాజ్ (NIRDPR), హైదరాబాద్

D) సెంటర్ ఫర్ పాలసీ రీసెర్చ్ (CPR), న్యూఢిల్లీ

Answer: C

Explanation: సెప్టెంబర్-అక్టోబర్ 2025 కాలంలో హైదరాబాద్ లోని NIRDPR సంస్థ ఈ పథకం పనితీరుపై స్వతంత్ర మూల్యాంకనం నిర్వహించింది.

Q8. ట్రాన్స్‌జెండర్ల హక్కుల రక్షణకు సంబంధించిన చారిత్రాత్మక సుప్రీంకోర్టు తీర్పు మరియు ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ యాక్ట్ ఆమోదించబడిన సంవత్సరాలు వరుసగా? [Tricky]

A) 2012 మరియు 2016

B) 2014 మరియు 2019

C) 2017 మరియు 2020

D) 2018 మరియు 2021

Answer: B

Explanation: NALSA కేసులో 2014లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇవ్వగా, ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ (ప్రొటెక్షన్ ఆఫ్ రైట్స్) యాక్ట్ ను 2019లో పార్లమెంట్ ఆమోదించింది.

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తులకు సమగ్ర ఆశ్రయం మరియు వసతులు కల్పించే లక్ష్యంతో కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ ప్రారంభించిన చొరవ పేరు ఏమిటి?

A) స్వావలంబన్ కేంద్రాలు

B) గరిమా గృహాలు

C) ఆశ్రయ్ భవన్

D) నవ్-జీవన్ కేంద్రాలు

Answer: B

Explanation: ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల పునరావాసం, ఆశ్రయం మరియు ప్రాథమిక అవసరాల కోసం స్మైల్ పథకం కింద 'గరిమా గృహాలను' (Garima Grehs) ఏర్పాటు చేశారు.

PYQ 2:

స్మైల్ (SMILE) పథకానికి సంబంధించి ఈ కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:

1. ఇది కేంద్ర సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ అమలు చేస్తున్న 'సెంట్రల్ సెక్టార్ స్కీమ్'.
2. అనాథ పిల్లలు మరియు మహిళా బాధితుల పునరావాసం ఈ పథకం యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం.
3. 16వ ఆర్థిక సంఘం కాల వ్యవధికి (2026-27 నుండి 2030-31) ఈ పథకం అమలును పొడిగించారు.

పై వ్యాఖ్యలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2, మరియు 3

Answer: C

Explanation: 2వ వ్యాఖ్య తప్పు. ఈ పథకం అనాథలు మరియు మహిళల కోసం కాదు, ట్రాన్స్‌జెండర్లు మరియు భిక్షాటన చేసేవారి పునరావాసం కోసం ఉద్దేశించబడింది. 1 మరియు 3 వ్యాఖ్యలు సరైనవి.

PYQ 3:

కింది వాటిని జతపరచండి:

పథకం / చొరవ

1. స్మైల్ (SMILE)
2. ఆయుష్మాన్ భారత్ (PM-JAY) భాగస్వామ్యం
3. భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్

సంబంధిత లక్ష్యం / అంశం

X. భిక్షాటన చేసేవారి పునరావాసం
Y. ఉపాంత వ్యక్తుల జీవనోపాధి మరియు సాధికారత
Z. ట్రాన్స్‌జెండర్లకు ఆరోగ్య బీమా

సరైన జవాబును ఎంచుకోండి:

A) 1-Y, 2-Z, 3-X

B) 1-X, 2-Y, 3-Z

C) 1-Z, 2-X, 3-Y

D) 1-Y, 2-X, 3-Z

Answer: A

Explanation: స్మైల్ పథకం పూర్తి పేరు ఉపాంత వ్యక్తుల జీవనోపాధి (Y). ఆయుష్మాన్ భారత్ భాగస్వామ్యం ట్రాన్స్‌జెండర్ల ఆరోగ్య బీమాకు ఉద్దేశించబడింది (Z). భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్ యాచకుల పునరావాసానికి సంబంధించినది (X).

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): ట్రాన్స్‌జెండర్ వర్గాలను ప్రధాన స్రవంతిలో కలపడంలో 'స్మైల్ (SMILE)' పథకం పాత్రను అంచనా వేయండి. (Evaluate the role of the 'SMILE' scheme in mainstreaming the transgender community.)

భారతదేశంలో తీవ్ర వివక్షకు గురవుతున్న ట్రాన్స్‌జెండర్ వర్గాలను ప్రధాన స్రవంతిలో కలిపే దిశగా కేంద్ర సామాజిక న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ తెచ్చిన 'స్మైల్ (SMILE)' పథకం ఒక విప్లవాత్మక అడుగు. ఈ పథకం కేవలం ఆర్థిక సాయానికే పరిమితం కాకుండా, సమగ్ర పునరావాసం (Comprehensive Rehabilitation) పై దృష్టి సారించింది. 17 రాష్ట్రాల్లో ఏర్పాటు చేసిన 23 'గరిమా గృహాల' ద్వారా నిరాశ్రయులైన 1,041 మంది ట్రాన్స్‌జెండర్లకు గత మూడేళ్లలో ఆశ్రయం, కౌన్సెలింగ్ అందించడం సాధికారతకు తొలిమెట్టు. నేషనల్ పోర్టల్ ద్వారా 33,303 గుర్తింపు కార్డులు జారీ చేయడం వారికి అధికారిక గుర్తింపును, ఆత్మగౌరవాన్ని ఇచ్చింది. అలాగే, నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ (NHA) తో ఒప్పందం ద్వారా ఆరోగ్య రక్షణ కల్పించడం, 725 మందికి నైపుణ్య శిక్షణ ఇవ్వడం వారిని స్వయం ఉపాధి వైపు నడిపిస్తోంది. భవిష్యత్తులో ఈ పథకానికి మరింత నిధులు కేటాయించి గ్రామీణ ప్రాంతాలకు కూడా గరిమా గృహాలను విస్తరిస్తే ఆర్టికల్ 21 నిర్దేశిస్తున్న 'గౌరవప్రదంగా జీవించే హక్కు' వారికి సంపూర్ణంగా అందుతుంది.

Question 2 (250 words): "భిక్షాటన అనేది కేవలం చట్టపరమైన నేరం మాత్రమే కాదు, అది సామాజిక-ఆర్థిక వైఫల్యానికి నిదర్శనం." ఈ వ్యాఖ్య నేపథ్యంలో, 'భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్' సాధనలో ఉన్న సవాళ్లను వివరిస్తూ ప్రభుత్వ విధానాలను విశ్లేషించండి. ("Beggary is not just a legal offense, it is a reflection of socio-economic failure." In light of this statement, explain the challenges in achieving a 'BhikshaVrittiMukt Bharat' and analyze government policies.)

భిక్షాటనను ఒక నేరంగా మాత్రమే చూడటం వలసవాద (Colonial) ఆలోచనా విధానం. వాస్తవానికి ఇది పేదరికం, నిరుద్యోగం, మరియు సరైన సామాజిక భద్రతా వ్యవస్థ లేకపోవడం వల్ల ఉత్పన్నమయ్యే సామాజిక-ఆర్థిక వైఫల్యం. ఈ దృక్పథంలో మార్పు తెస్తూ, శిక్షించడం కంటే పునరావాసం కల్పించాలనే లక్ష్యంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం స్మైల్ పథకంలో భాగంగా "భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్" (BhikshaVrittiMukt Bharat) ఉప-పథకాన్ని ఫిబ్రవరి 2022లో ప్రారంభించింది.

రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, నగర పాలక సంస్థల (ULBs) సమన్వయంతో భిక్షాటన చేసేవారిని గుర్తించి, వారికి కౌన్సెలింగ్, వైద్యం, నైపుణ్య శిక్షణ అందించడం దీని ప్రధాన ఉద్దేశం. హైదరాబాద్ లోని NIRDPR ఇటీవల (2025) చేసిన మూల్యాంకన సిఫార్సుల మేరకు ఈ పథకాన్ని 16వ ఆర్థిక సంఘం (2026-31) వరకు పొడిగించడం విధానపరమైన స్థిరత్వాన్ని సూచిస్తుంది. అయితే, దీని సాధనలో అనేక సవాళ్లు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా, క్షేత్రస్థాయిలో యాచకులను గుర్తించడంలో సరైన డేటాబేస్ లేకపోవడం ప్రధాన సమస్య. అంతేకాకుండా, యాచక మాఫియా (Begging Mafia) ప్రభావం, మానసిక వికలాంగులైన యాచకులకు ప్రత్యేక వైద్య సదుపాయాల కొరత వంటివి అమలులో ప్రతిబంధకాలుగా మారుతున్నాయి.

ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి కన్వర్జెన్స్ (Convergence) విధానాన్ని మరింత పటిష్టం చేయాలి. స్వచ్ఛంద సంస్థలు (NGOs) మరియు స్థానిక కమ్యూనిటీల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచాలి. కేవలం పునరావాస కేంద్రాలకు తరలించడంతో సరిపెట్టకుండా, వారికి దీర్ఘకాలిక జీవనోపాధి అవకాశాలను సృష్టించినప్పుడే 'భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్' లక్ష్యం సంపూర్ణంగా నెరవేరుతుంది.

⚠️ Examiner Trap

Trap 1: Students often confuse SMILE scheme with PM-DAKSH. The correct fact is PM-DAKSH is specifically for skilling marginalized groups (OBC, SC, Safai Karamcharis), while SMILE is comprehensively for Transgenders and Beggars' rehabilitation (Shelter, Medical, Skilling).
Trap 2: A common wrong assumption is that SMILE is a Centrally Sponsored Scheme (where states share the cost). The reality is it is an Umbrella Central Sector Scheme, meaning it is 100% funded by the Central Government.
Trap 3: Many students miss the specific target groups when answering questions on this topic. Always remember SMILE caters strictly to two sub-groups: Persons engaged in the act of Begging and Transgender Persons.

🧭 Exam Tip

Prelims: Examiners focus heavily on the Nodal Ministry (MoSJE), scheme type (Central Sector), the name of shelter homes ("Garima Grehs"), and the exact target beneficiaries (Transgenders and Beggars).
Mains: Expect analytical questions in GS Paper 2 (Social Justice/Vulnerable Sections) on how laws alone (Transgender Act 2019) are not enough without welfare schemes like SMILE to ensure right to dignified life (Article 21).
Interview: You may be asked your opinion on whether begging should be decriminalized nationwide and handled purely as a socio-economic rehabilitation issue as envisioned by "BhikshaVrittiMukt Bharat".
Prediction: Since the scheme was recently evaluated by NIRDPR and extended for the 16th Finance Commission cycle (2026-2031), a direct question on its components or the evaluation outcome is highly probable in the upcoming UPSC / State PSC exams.

స్మైల్ (SMILE) పథకం ద్వారా సాధికారత: ట్రాన్స్‌జెండర్లు, యాచకుల సంక్షేమానికి ప్రభుత్వ కీలక చర్యలు

What Happened

When & Where

Who Is Involved

సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ (MoSJE): ఈ పథకానికి నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ. నిధులు మరియు సమగ్ర ప్రణాళికను పర్యవేక్షిస్తుంది.
నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ (NHA): ట్రాన్స్‌జెండర్లకు ఆయుష్మాన్ భారత్ (PM-JAY) కార్డులు అందించేందుకు MoSJE తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.
రాష్ట్ర/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రభుత్వాలు మరియు స్థానిక సంస్థలు (ULBs): క్షేత్రస్థాయిలో భిక్షాటన చేసేవారిని గుర్తించి పునరావాసం కల్పించడంలో అమలు సంస్థలుగా పనిచేస్తున్నాయి.
NIRDPR, హైదరాబాద్: పథకం అమలుపై సెప్టెంబర్-అక్టోబర్ 2025లో స్వతంత్ర మూల్యాంకనం చేసిన సంస్థ.

How It Works

దశ 1 (గుర్తింపు): స్థానిక సంస్థలు మరియు స్వచ్ఛంద సంస్థల (NGOs) సహాయంతో భిక్షాటన చేసేవారిని, నిరాశ్రయులైన ట్రాన్స్‌జెండర్లను గుర్తిస్తారు.
దశ 2 (ప్రాథమిక సహాయం): వీరికి గరిమా గృహాలు లేదా పునరావాస కేంద్రాలలో ఆశ్రయం, వైద్య సదుపాయాలు మరియు కౌన్సెలింగ్ అందిస్తారు.
దశ 3 (సాధికారత): నేషనల్ పోర్టల్ ద్వారా ట్రాన్స్‌జెండర్లకు గుర్తింపు కార్డులు జారీ చేస్తారు. ఆయుష్మాన్ భారత్ ద్వారా ఆరోగ్య రక్షణ కల్పిస్తారు.
దశ 4 (స్వయం ఉపాధి): లబ్ధిదారులకు వృత్తి నైపుణ్య (Skill Development) శిక్షణ మరియు ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్ శిక్షణ అందించి, వారు సమాజంలో గౌరవప్రదంగా జీవించేలా జీవనోపాధి కల్పిస్తారు.

Why It Matters

Historical Background

2014: NALSA vs Union of India కేసులో సుప్రీంకోర్టు ట్రాన్స్‌జెండర్లను 'మూడవ లింగం' (Third Gender) గా గుర్తించింది.
2019: ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తుల (హక్కుల పరిరక్షణ) చట్టం, 2019 ఆమోదించబడింది.
2021: యాచకులు మరియు ట్రాన్స్‌జెండర్ల కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం స్మైల్ (SMILE) పథకాన్ని ప్రతిపాదించింది.

Previous Related Events

నవంబర్ 2020: ట్రాన్స్‌జెండర్ల కోసం 'నేషనల్ పోర్టల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్' ను ప్రభుత్వం ఆవిష్కరించింది.
ఆగస్టు 2022: ఆయుష్మాన్ భారత్ యోజన (AB PM-JAY) కింద ట్రాన్స్‌జెండర్లకు సమగ్ర ఆరోగ్య బీమా అందించే ప్యాకేజీ ప్రారంభించబడింది.
అక్టోబర్ 2025: హైదరాబాద్ లోని NIRDPR స్మైల్ పథకం పనితీరుపై సమగ్ర మూల్యాంకన నివేదికను ప్రభుత్వానికి సమర్పించింది.

Static GK Connection

ఆర్టికల్ 14 & 15: చట్టం ముందు అందరూ సమానులే మరియు లింగం ఆధారంగా ఎలాంటి వివక్ష చూపకూడదు (ట్రాన్స్‌జెండర్లకు రక్షణ).
ఆదేశిక సూత్రాలు (ఆర్టికల్ 39): పౌరులందరికీ తగిన జీవనోపాధి సాధించే హక్కును రాజ్యాంగం నిర్దేశిస్తోంది. స్మైల్ పథకం దీనికి ప్రత్యక్ష ఉదాహరణ.

India & World Comparison

Future Impact

16వ ఆర్థిక సంఘం సిఫార్సుల అమలు కాలంలో (2026-27 నుండి 2030-31), గ్రామీణ ప్రాంతాలకు కూడా 'గరిమా గృహాల' విస్తరణ జరిగే అవకాశం ఉంది.
NIRDPR సిఫార్సులతో నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలు మరింత ఆధునీకరించబడతాయి.
"భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్" (BhikshaVrittiMukt Bharat) లక్ష్యంతో మరిన్ని నగరాలను 100% యాచక-రహిత నగరాలుగా తీర్చిదిద్దే ప్రాజెక్టులు వేగవంతం అవుతాయి.

🔑 Key Points for Revision

నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.
పథకం పేరు: SMILE (Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise).
ఇది ఒక Umbrella Central Sector Scheme (100% కేంద్ర నిధులు).
భిక్షాటన పునరావాస ఉప-పథకం ప్రారంభ తేదీ: ఫిబ్రవరి 12, 2022.
భిక్షాటన నివారణ లక్ష్యం: 'BhikshaVrittiMukt Bharat' (భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్).
ట్రాన్స్‌జెండర్ల ఆశ్రయ కేంద్రాల పేరు: గరిమా గృహాలు (Garima Grehs).
గరిమా గృహాల సంఖ్య: 17 రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో 23 కేంద్రాలు.
గరిమా గృహాల ద్వారా పునరావాసం పొందిన ట్రాన్స్‌జెండర్లు (గత 3 ఏళ్లలో): 1,041.
నేషనల్ పోర్టల్ ద్వారా మంజూరైన గుర్తింపు కార్డులు: 33,303.
ఆరోగ్య బీమా కోసం భాగస్వామి: నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ (PM-JAY అమలు కోసం).
స్కిల్ డెవలప్‌మెంట్ ట్రైనింగ్ పొందిన ట్రాన్స్‌జెండర్లు: 725 మంది.
థర్డ్-పార్టీ మూల్యాంకనం చేసిన సంస్థ: NIRDPR, హైదరాబాద్ (Sept-Oct 2025).
పథకం పొడిగింపు కాలం: 2026-27 నుండి 2030-31 వరకు.
అనుసంధానించబడిన ఆర్థిక సంఘం: 16వ ఆర్థిక సంఘం (16th Finance Commission).
సంబంధిత చట్టం: ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ (ప్రొటెక్షన్ ఆఫ్ రైట్స్) చట్టం, 2019.

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: SMILE Scheme (Support for Marginalized Individuals for Livelihood and Enterprise)

Definition: సమాజంలో అత్యంత అట్టడుగున ఉన్న భిక్షాటన చేసేవారు, ట్రాన్స్‌జెండర్లకు ఆశ్రయం, వైద్యం, నైపుణ్య శిక్షణ అందించి వారిని ప్రధాన స్రవంతిలో కలిపేందుకు ఉద్దేశించిన కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం.
Constitutional / Legal Basis: ఆర్టికల్ 14, 15, 21 (గౌరవప్రదంగా జీవించే హక్కు) మరియు ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ యాక్ట్, 2019.
Scientific / Economic Principle: సామాజిక సమ్మిళితం (Social Inclusion) మరియు మానవ మూలధన అభివృద్ధి (Human Capital Development).
How it connects to this event: 2026 నాటికి 23 గరిమా గృహాల ద్వారా వందలాది మందికి పునరావాసం కల్పించి పథకాన్ని 2031 వరకు పొడిగించడం.
Origin & History: 2021లో ఈ పథకాన్ని రూపొందించగా, 2022 ఫిబ్రవరి 12న లాంఛనంగా ప్రారంభించారు.
Key milestone 1: 2014 NALSA జడ్జిమెంట్ - ట్రాన్స్‌జెండర్లను 'థర్డ్ జెండర్'గా గుర్తించడం.
Key milestone 2: నేషనల్ పోర్టల్ ఫర్ ట్రాన్స్‌జెండర్ పర్సన్స్ ఏర్పాటు (33,000 పైగా కార్డులు జారీ).
Related Acts / Schemes / Treaties: PM-DAKSH యోజన, ఆయుష్మాన్ భారత్ (PM-JAY), NALSA మార్గదర్శకాలు.
Nodal Ministry / Body: సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ.
India-specific relevance: పేదరికం, నిరక్షరాస్యత వల్ల భారత్‌లో భిక్షాటన తీవ్ర సమస్య. వీరిని మానవ వనరులుగా మార్చడం కీలకం.
Global comparison: ఐక్యరాజ్యసమితి SDG-1 (పేదరిక నిర్మూలన), SDG-10 (అసమానతల తగ్గింపు) లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా ఉంది.
Data point: గరిమా గృహాల ద్వారా 1,041 మందికి పునరావాసం, 33,303 గుర్తింపు కార్డుల జారీ.
Common exam angle: UPSC/PSC పరీక్షల్లో ఈ పథకం ఏ మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేస్తుంది, గరిమా గృహాల ఉద్దేశం ఏమిటి అనేవి తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు.
Easy memory hook: SMILE = 'S'helter (గరిమా గృహాలు), 'M'edical (PM-JAY), 'I'dentity (పోర్టల్), 'L'ivelihood (నైపుణ్య శిక్షణ), 'E'mpowerment.

❓ Practice MCQs

A) వితంతువులు మరియు వృద్ధులు

B) ట్రాన్స్‌జెండర్ వ్యక్తులు మరియు భిక్షాటన చేసేవారు

C) అనాథ పిల్లలు మరియు మైనారిటీలు

D) గిరిజన కళాకారులు

Answer: B

A) స్వాధార్ గృహ్

B) ఉజ్వల హోమ్స్

C) గరిమా గృహాలు (Garima Grehs)

D) నారి నికేతన్

Answer: C

A) 14వ ఆర్థిక సంఘం (2020 వరకు)

B) 15వ ఆర్థిక సంఘం (2025-26 వరకు)

C) 16వ ఆర్థిక సంఘం (2026-27 నుండి 2030-31 వరకు)

D) 17వ ఆర్థిక సంఘం

Answer: C

A) 15 ఆగస్టు 2020

B) 26 జనవరి 2021

C) 12 ఫిబ్రవరి 2022

D) 2 అక్టోబర్ 2023

Answer: C

A) మెడికల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా

B) వరల్డ్ హెల్త్ ఆర్గనైజేషన్

C) నేషనల్ హెల్త్ అథారిటీ (NHA)

D) లైఫ్ ఇన్సూరెన్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా

Answer: C

Q6. స్మైల్ (SMILE) పథకానికి సంబంధించి కింది వాటిలో సరికాని వ్యాఖ్య ఏది? [Tricky]

Answer: C

A) నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog)

B) టాటా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సోషల్ సైన్సెస్ (TISS), ముంబై

D) సెంటర్ ఫర్ పాలసీ రీసెర్చ్ (CPR), న్యూఢిల్లీ

Answer: C

A) 2012 మరియు 2016

B) 2014 మరియు 2019

C) 2017 మరియు 2020

D) 2018 మరియు 2021

Answer: B

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

A) స్వావలంబన్ కేంద్రాలు

B) గరిమా గృహాలు

C) ఆశ్రయ్ భవన్

D) నవ్-జీవన్ కేంద్రాలు

Answer: B

PYQ 2:

స్మైల్ (SMILE) పథకానికి సంబంధించి ఈ కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:

పై వ్యాఖ్యలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2, మరియు 3

Answer: C

PYQ 3:

కింది వాటిని జతపరచండి:

పథకం / చొరవ

1. స్మైల్ (SMILE)
2. ఆయుష్మాన్ భారత్ (PM-JAY) భాగస్వామ్యం
3. భిక్షావృత్తి ముక్త్ భారత్

సంబంధిత లక్ష్యం / అంశం

సరైన జవాబును ఎంచుకోండి:

A) 1-Y, 2-Z, 3-X

B) 1-X, 2-Y, 3-Z

C) 1-Z, 2-X, 3-Y

D) 1-Y, 2-X, 3-Z

Answer: A

✍️ Mains Answer Pointers

⚠️ Examiner Trap

Trap 1: Students often confuse SMILE scheme with PM-DAKSH. The correct fact is PM-DAKSH is specifically for skilling marginalized groups (OBC, SC, Safai Karamcharis), while SMILE is comprehensively for Transgenders and Beggars' rehabilitation (Shelter, Medical, Skilling).
Trap 2: A common wrong assumption is that SMILE is a Centrally Sponsored Scheme (where states share the cost). The reality is it is an Umbrella Central Sector Scheme, meaning it is 100% funded by the Central Government.
Trap 3: Many students miss the specific target groups when answering questions on this topic. Always remember SMILE caters strictly to two sub-groups: Persons engaged in the act of Begging and Transgender Persons.

🧭 Exam Tip

Prelims: Examiners focus heavily on the Nodal Ministry (MoSJE), scheme type (Central Sector), the name of shelter homes ("Garima Grehs"), and the exact target beneficiaries (Transgenders and Beggars).
Mains: Expect analytical questions in GS Paper 2 (Social Justice/Vulnerable Sections) on how laws alone (Transgender Act 2019) are not enough without welfare schemes like SMILE to ensure right to dignified life (Article 21).
Interview: You may be asked your opinion on whether begging should be decriminalized nationwide and handled purely as a socio-economic rehabilitation issue as envisioned by "BhikshaVrittiMukt Bharat".
Prediction: Since the scheme was recently evaluated by NIRDPR and extended for the 16th Finance Commission cycle (2026-2031), a direct question on its components or the evaluation outcome is highly probable in the upcoming UPSC / State PSC exams.