వాతావరణ మార్పులను తట్టుకుంటూ, దీర్ఘకాలిక ఆహార భద్రతను సాధించే దిశగా కేంద్ర ప్రభుత్వం 'పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం' (Regenerative Agriculture) పై ఒక సమగ్ర నివేదికను ఆగస్టు 23, 2026న విడుదల చేసింది. కేవలం ఉన్న మట్టి ఆరోగ్యాన్ని కాపాడటమే కాకుండా, దాని జీవశక్తిని పునరుద్ధరించడమే దీని ప్రధాన లక్ష్యం. 2026 మార్చి నాటికి భారతదేశంలో 8.80 లక్షల హెక్టార్లలో సహజ వ్యవసాయాన్ని విస్తరించారు మరియు 18.19 లక్షల మంది రైతులు ఇందులో భాగస్వాములయ్యారు. సివిల్ సర్వీసెస్, పర్యావరణ సంబంధిత పరీక్షలకు ఈ అంశం ఎంతో కీలకం.
భారత ప్రభుత్వ సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని PIB, 2026 ఆగస్టు 23న 'పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం' (Regenerative Agriculture) గురించి ఒక సమగ్ర నివేదికను విడుదల చేసింది. దేశంలో దీర్ఘకాలిక వ్యవసాయ ఉత్పాదకత కోసం కేవలం రసాయన వ్యవసాయాన్ని తగ్గించడమే కాకుండా, మట్టి స్వభావాన్ని పూర్తిగా పునరుద్ధరించాలని ప్రభుత్వం స్పష్టం చేసింది. ఇందులో భాగంగా మార్చి 2026 నాటికి సాధించిన లక్ష్యాలను, భవిష్యత్ కార్యాచరణను వివరించింది.
ఈ నివేదికను 23 ఆగస్టు 2026న న్యూఢిల్లీలోని PIB కేంద్ర కార్యాలయం విడుదల చేసింది. ఇది దేశవ్యాప్తంగా అమలవుతున్న సహజ వ్యవసాయ పద్ధతులకు, క్లైమేట్ రెసిలియంట్ వ్యవసాయ విధానాలకు సంబంధించిన జాతీయ స్థాయి నివేదిక.
పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం ఒక సమగ్ర పద్ధతిలో పనిచేస్తుంది:
1. మట్టి కదలికలను తగ్గించడం (Minimizing Soil Disturbance): అతిగా దున్నడం వల్ల మట్టిలోని సూక్ష్మజీవులు నశిస్తాయి. కాబట్టి కనీస సాగు (Zero Tillage) పద్ధతులను అవలంబిస్తారు.
2. మట్టిని కప్పి ఉంచడం (Maintaining Soil Cover): మల్చింగ్ (Mulching) ద్వారా మట్టిపై ఆచ్ఛాదన కల్పించి, తేమను నిలుపుకుంటారు. ఇది కలుపును నివారిస్తుంది.
3. పశువుల ఏకీకరణ (Integrating Livestock): వ్యవసాయంలో పశువులను అంతర్భాగం చేయడం వల్ల వాటి వ్యర్థాలు సహజ ఎరువులుగా మారి భూసారాన్ని పెంచుతాయి.
4. రసాయనాల తగ్గింపు: కృత్రిమ ఎరువులు, పురుగుమందుల వాడకాన్ని బాగా తగ్గించి, మట్టి జీవశక్తిని కాపాడతారు.
ఈ విధానం UPSC GS Paper 3 (Agriculture & Environment) కు నేరుగా సంబంధించింది. ఆర్థికంగా చూస్తే, పెట్టుబడి వ్యయం తగ్గి రైతుల నికర ఆదాయం పెరుగుతుంది. పర్యావరణపరంగా, నేలలో కార్బన్ నిల్వలు పెరిగి గ్లోబల్ వార్మింగ్ ప్రభావం తగ్గుతుంది. అలాగే రసాయనాల్లేని ఆహారం వల్ల ప్రజల ఆరోగ్యం మెరుగుపడుతుంది.
భారతదేశంలో వ్యవసాయ విధానాలు కాలక్రమేణా మారుతూ వచ్చాయి:
ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆహార భద్రతపై ఐక్యరాజ్యసమితి (FAO) మరియు వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరమ్ సంస్థలు ఈ పద్ధతిని ప్రచారం చేస్తున్నాయి. చాలా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు దీనిని ప్రయోగాత్మకంగా చేస్తున్నప్పటికీ, భారతదేశం ఇప్పటికే 8.80 లక్షల హెక్టార్ల స్థాయికి దీనిని విస్తరించి ముందంజలో ఉంది.
Core Concept: పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం (Regenerative Agriculture)
Q1. భారత ప్రభుత్వం విడుదల చేసిన 2026 నివేదిక ప్రకారం, మార్చి 2026 నాటికి దేశంలో ఎంత విస్తీర్ణంలో సహజ వ్యవసాయ క్లస్టర్లు ఉన్నాయి? [Easy]
A) 5.50 లక్షల హెక్టార్లు
B) 8.80 లక్షల హెక్టార్లు
C) 12.00 లక్షల హెక్టార్లు
D) 15.20 లక్షల హెక్టార్లు
Answer: B
Explanation: నివేదిక ప్రకారం 2026 మార్చి నాటికి దేశంలో 8.80 లక్షల హెక్టార్ల విస్తీర్ణంలో సహజ వ్యవసాయం సాగుతోంది.
Q2. పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం (Regenerative agriculture) యొక్క ప్రాథమిక లక్ష్యం ఏమిటి? [Easy]
A) రసాయన ఎరువుల వాడకాన్ని గరిష్టం చేయడం
B) కేవలం ఉన్న మట్టి ఆరోగ్యాన్ని స్థిరంగా ఉంచడం
C) మట్టి ఆరోగ్యాన్ని పునరుద్ధరించడం మరియు మెరుగుపరచడం
D) వ్యవసాయ భూములను పరిశ్రమలకు కేటాయించడం
Answer: C
Explanation: సస్టెయినబుల్ వ్యవసాయం ఉన్నదాన్ని కాపాడుతుంది, కానీ పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం దెబ్బతిన్న మట్టిని క్రియాశీలంగా పునరుద్ధరిస్తుంది.
Q3. వ్యవసాయంలో మల్చింగ్ (Mulching) పద్ధతిని ఉపయోగించడం వల్ల కలిగే ప్రధాన ప్రయోజనం ఏమిటి? [Moderate]
A) పంటల జన్యు మార్పులను ప్రోత్సహించడం
B) కలుపును నివారించడం మరియు మట్టి ఉష్ణోగ్రతను నియంత్రించడం
C) గాలిలో ఆక్సిజన్ శాతాన్ని పెంచడం
D) వానపాములను నాశనం చేయడం
Answer: B
Explanation: మల్చింగ్ అనేది మట్టిపై పొరలా కప్పబడి, తేమను నిలుపుకోవడానికి, కలుపు మొక్కలను నివారించడానికి సహాయపడుతుంది.
Q4. సూక్ష్మ సేద్యం (Micro-irrigation) కింద ఉపయోగించే డ్రిప్పర్లు మరియు స్ప్రింక్లర్ల ప్రధాన లక్ష్యం ఏమిటి? [Moderate]
A) మొక్కల ఆకులపై నేరుగా ఎరువులు చల్లడం
B) వ్యవసాయ భూమిలో వరద పారించడం
C) నీటిని నేరుగా మొక్కల వేర్లకు అందించి, నీటి వృథాను తగ్గించడం
D) మట్టిని లోతుగా దున్నడం
Answer: C
Explanation: నీటి వృథాను తగ్గించి, తక్కువ నీటితో ఎక్కువ దిగుబడి సాధించడానికి నీటిని నేరుగా వేర్లకు అందిస్తాయి.
Q5. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ ఆర్టికల్ వ్యవసాయం మరియు పశుసంవర్ధక రంగాన్ని ఆధునిక పద్ధతుల్లో నిర్వహించాలని సూచిస్తుంది? [Moderate]
A) ఆర్టికల్ 40
B) ఆర్టికల్ 44
C) ఆర్టికల్ 48
D) ఆర్టికల్ 50
Answer: C
Explanation: ఆర్టికల్ 48 (ఆదేశిక సూత్రాలు) వ్యవసాయం, పశుసంవర్ధక రంగాన్ని శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో నిర్వహించాలని నిర్దేశిస్తుంది.
Q6. స్థిరమైన వ్యవసాయం (Sustainable farming), పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం (Regenerative agriculture) మధ్య ప్రధాన వ్యత్యాసం ఏమిటి? [Tricky]
A) స్థిరమైన వ్యవసాయంలో పశువులను వాడరు
B) పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం పూర్తిగా ఉచితంగా చేయబడుతుంది
C) స్థిరమైన వ్యవసాయం ఉన్న పరిస్థితులను కాపాడుతుంది, పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం వాటిని మెరుగుపరుస్తుంది
D) రెండు పదాలు ఒకటే, వాటి మధ్య వ్యత్యాసం లేదు
Answer: C
Explanation: స్థిరమైన వ్యవసాయం ఉన్నదాన్ని యథాతథంగా ఉంచడానికి ప్రయత్నిస్తుంది, కానీ పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం దెబ్బతిన్న వ్యవస్థను మరింత మెరుగుపరుస్తుంది (Improve and Rebuild).
Q7. మార్చి 2026 నాటికి సహజ వ్యవసాయ పథకం కింద భారతదేశంలో ఎంత మంది రైతులు నమోదు చేసుకున్నారు? [Tricky]
A) 10.50 లక్షలు
B) 15.00 లక్షలు
C) 18.19 లక్షలు
D) 25.00 లక్షలు
Answer: C
Explanation: ప్రభుత్వ నివేదిక ప్రకారం కచ్చితంగా 18.19 లక్షల మంది రైతులు సహజ వ్యవసాయంలో నమోదు చేసుకున్నారు.
Q8. పునరుత్పత్తి వ్యవసాయంలో భాగంగా "మట్టి కదలికలను తగ్గించడం (Minimizing soil disturbance)" ఎందుకు ముఖ్యం? [Tricky]
A) ట్రాక్టర్ల కొరత వల్ల
B) మట్టిలోని సూక్ష్మజీవుల నిర్మాణాన్ని, సేంద్రియ కర్బనాన్ని రక్షించడానికి
C) తక్కువ సమయంలో పంట చేతికి రావడానికి
D) కేవలం నీటిని ఆదా చేయడానికి
Answer: B
Explanation: నేలను అతిగా దున్నడం వల్ల అందులోని సూక్ష్మజీవుల ఆవాసాలు దెబ్బతింటాయి, కాబట్టి నేల కదలికలను తగ్గించి మట్టి ఆరోగ్యాన్ని రక్షిస్తారు.
PYQ 1:
'పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం' (Regenerative Agriculture) లో సూచించిన ముఖ్యమైన సూత్రాలలో కింది వాటిలో ఏది భాగం కాదు?
A) బహువార్షిక పంటల సజీవ వేర్లను రక్షించడం
B) రసాయన ఉత్పాదకాల వాడకాన్ని తగ్గించడం
C) వ్యవసాయంలో పశువుల ప్రమేయాన్ని పూర్తిగా నిషేధించడం
D) మట్టి కదలికలను (soil disturbance) కనీస స్థాయికి తీసుకురావడం
Answer: C
Explanation: పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం వ్యవసాయంలో పశువులను ఏకీకృతం చేయడాన్ని (Integrating Livestock) ప్రోత్సహిస్తుంది, నిషేధించదు.
PYQ 2:
పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం (Regenerative Agriculture) కు సంబంధించి కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:
1. ఇది కేవలం మట్టి ఆరోగ్యాన్ని యథాతథంగా ఉంచడానికి (maintain) పరిమితం కాకుండా, దాన్ని పునరుద్ధరించడానికి (rebuild) ప్రయత్నిస్తుంది.
2. 2026 మార్చి నాటికి భారతదేశంలో 8.80 లక్షల హెక్టార్ల మేర సహజ వ్యవసాయం విస్తరించింది.
3. మల్చింగ్ (Mulching) పద్ధతిని ఉపయోగించడం ద్వారా కలుపును ప్రోత్సహించి జీవవైవిధ్యాన్ని పెంచుతారు.
పై వ్యాఖ్యలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: A
Explanation: మల్చింగ్ పద్ధతి ద్వారా కలుపును నివారిస్తారు (suppress weeds) కానీ ప్రోత్సహించరు. కాబట్టి 3వ స్టేట్మెంట్ తప్పు.
PYQ 3:
ప్రతిపాదన (A): పునరుత్పత్తి వ్యవసాయ విధానాలను అవలంబించే రైతులు వాతావరణ మార్పులను, మార్కెట్ ఒడిదుడుకులను మెరుగ్గా తట్టుకోగలరు.
కారణం (R): ఈ విధానం వల్ల సింథటిక్ ఎరువులు, పురుగుమందులపై ఆధారపడటం తగ్గి, ఉత్పాదక వ్యయం (Input cost) తగ్గుతుంది మరియు నేల ఆరోగ్యం మెరుగుపడుతుంది.
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు A కి R సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ A కి R సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు కానీ R సరైనది.
Answer: A
Explanation: రసాయనాలపై ఖర్చు తగ్గడం, మట్టి ఆరోగ్యం మెరుగుపడటం వల్లే రైతులు వాతావరణ మార్పులను, నష్టాలను తట్టుకునే స్థితిస్థాపకతను (resilience) పొందుతారు.
Question 1 (150 words): భారతదేశ వ్యవసాయ రంగంలో 'పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం' (Regenerative Agriculture) ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తూ, రైతుల ఆర్థిక స్థితిగతులపై అది చూపే ప్రభావాన్ని విశ్లేషించండి.
Answer: భారతదేశ వ్యవసాయ రంగం దీర్ఘకాలిక ఉత్పాదకతను సాధించాలంటే మట్టి ఆరోగ్యాన్ని కాపాడటం అత్యవసరం. అందుకోసమే కేవలం స్థిరమైన వ్యవసాయానికే పరిమితం కాకుండా, నేల ఆరోగ్యాన్ని క్రియాశీలంగా పునరుద్ధరించే 'పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం' ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది. 2026 మార్చి నాటికి భారత ప్రభుత్వం 8.80 లక్షల హెక్టార్లలో ఈ సహజ వ్యవసాయ పద్ధతులను విస్తరించింది.
ఈ విధానం రైతుల ఆర్థిక స్థితిపై సానుకూల ప్రభావం చూపుతుంది. సింథటిక్ ఎరువులు, పురుగుమందులు మరియు భారీ నీటి పారుదలపై ఆధారపడటాన్ని ఇది తగ్గిస్తుంది. దీనివల్ల రైతులకు పెట్టుబడి ఖర్చు (Input costs) భారీగా తగ్గుతుంది. అంతేకాకుండా నేల సారం పెరగడం వల్ల దిగుబడులు స్థిరీకరించబడతాయి. పశువులను వ్యవసాయంతో ఏకీకృతం చేయడం ద్వారా అదనపు ఆదాయ వనరులు ఏర్పడతాయి. పర్యావరణ నిర్వహణ, సాంకేతిక సేవల వంటి రంగాల్లో కొత్త ఉపాధి అవకాశాలు కూడా పుట్టుకొస్తాయి.
చివరిగా, వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే ఈ వ్యవసాయ విధానం దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించాలంటే, ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహకాలతో పాటు గ్రామ స్థాయి అవగాహనా కార్యక్రమాలు అవసరం. తద్వారా పర్యావరణ పరిరక్షణతో పాటు రైతుల నికర ఆదాయం రెట్టింపు అయ్యే అవకాశముంది.
Question 2 (250 words): స్థిరమైన వ్యవసాయం (Sustainable Agriculture) కన్నా పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం (Regenerative Agriculture) ఒక అడుగు ముందుకేసిందని ఎలా చెప్పవచ్చు? భారతదేశంలో ఈ విధానం అమలులో ఉన్న సూత్రాలు, పర్యావరణ ప్రయోజనాలను చర్చించండి.
Answer: భారతదేశంలో వ్యవసాయం అనగానే మొదట గుర్తుకొచ్చేది హరిత విప్లవం. ఆ సమయంలో ఉత్పత్తి పెరిగినప్పటికీ, మితిమీరిన రసాయనాల వాడకం వల్ల నేల సారం దెబ్బతింది. ప్రస్తుతం దీనికి పరిష్కారంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం పునరుత్పత్తి వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహిస్తోంది. 2026 నాటికి 18.19 లక్షల మంది రైతులు ఈ పద్ధతుల వైపు మళ్లడం ఒక సానుకూల పరిణామం.
స్థిరమైన వ్యవసాయం (Sustainable Agriculture) అనగా ప్రస్తుతం ఉన్న మట్టి ఆరోగ్యాన్ని, పర్యావరణాన్ని మరింత దిగజారకుండా యథాతథంగా కాపాడటం. కానీ పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం అంతకన్నా ఒక అడుగు ముందుకేసి, ఇప్పటికే దెబ్బతిన్న మట్టి జీవశక్తిని క్రియాశీలంగా పునరుద్ధరించడానికి (rebuild) మరియు పర్యావరణ వ్యవస్థను మెరుగుపరచడానికి కృషి చేస్తుంది.
భారతదేశంలో ఈ విధానం ప్రధానంగా ఆరు సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉంది. అవేంటంటే: నేలను అతిగా దున్నకుండా కదలికలను తగ్గించడం, బహువార్షిక పంటల వేర్లను రక్షించడం, మల్చింగ్ ద్వారా నేలను కప్పి ఉంచడం, పశువుల పెంపకాన్ని వ్యవసాయంతో ఏకీకృతం చేయడం, రసాయనాల వాడకం పరిమితం చేయడం, మరియు జీవవైవిధ్యాన్ని పెంపొందించడం. డ్రిప్ మరియు స్ప్రింక్లర్ల వంటి సూక్ష్మ సేద్య పరికరాలను వాడటం వల్ల నీటి వృథా అరికట్టబడుతుంది.
పర్యావరణ కోణంలో చూస్తే, ఈ విధానం వల్ల నేలలో సేంద్రియ కర్బనం నిల్వ పెరుగుతుంది, ఇది గ్లోబల్ వార్మింగ్ ను అరికట్టడంలో సహాయపడుతుంది. అలాగే పరాగసంపర్క కీటకాలు, వానపాములు, సూక్ష్మజీవులకు అనుకూలమైన వాతావరణం ఏర్పడి పర్యావరణ సమతుల్యత సాధ్యమవుతుంది.
ముగింపుగా, వాతావరణ మార్పులు మరియు ఆహార భద్రత సవాళ్లను ఎదుర్కోవడానికి పునరుత్పత్తి వ్యవసాయం ఒక శాశ్వత పరిష్కారం. ఈ విధానాన్ని రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 48 స్ఫూర్తితో దేశవ్యాప్తంగా మరింతగా ప్రోత్సహించాల్సిన అవసరం ఉంది.