కేంద్ర రసాయనాలు మరియు ఎరువుల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని రసాయనాలు మరియు పెట్రోరసాయనాల విభాగం (DCPC) 2026 ఆగస్టు 25న ఐఐటీ మద్రాస్లో ‘కెమ్కనెక్ట్ 2026’ (CHEMCONNECT 2026) తొలి సదస్సును నిర్వహించింది. ఈ కార్యక్రమంలో బయోడిగ్రేడబుల్ ప్యాకేజింగ్ మెటీరియల్స్ కోసం ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేసిన సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ ‘బయోప్యాక్’ (BioPack) కేంద్రాన్ని ప్రారంభించారు. పర్యావరణ అనుకూల ప్యాకేజింగ్ పరిశోధనలు, పరిశ్రమ-విద్యాసంస్థల సమన్వయం, దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయం మరియు 'వికసిత్ భారత్ 2047' లక్ష్య సాధనలో రసాయన రంగం కీలకంగా వ్యవహరించడమే ఈ సదస్సు ప్రధాన ఉద్దేశం.
కేంద్ర రసాయనాలు మరియు ఎరువుల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని రసాయనాలు మరియు పెట్రోరసాయనాల విభాగం 2026 ఆగస్టు 25న చెన్నైలోని ఐఐటీ మద్రాస్లో ‘కెమ్కనెక్ట్ 2026’ ప్రారంభ సదస్సును విజయవంతంగా నిర్వహించింది. ఈ సదస్సులో భాగంగా ఐఐటీ మద్రాస్లో సరికొత్త ‘బయోప్యాక్’ (Centre of Excellence on Biodegradable Packaging Materials - BioPack) కేంద్రాన్ని అధికారికంగా ప్రారంభించారు. పర్యావరణ అనుకూల ప్యాకేజింగ్ ఆవిష్కరణలను పెంపొందించడం మరియు పరిశ్రమ అవసరాలకు అనుగుణంగా ప్రయోగశాల పరిశోధనలను వాణిజ్య ఉత్పత్తులుగా మార్చడం దీని ముఖ్య లక్ష్యం.
ఈ సదస్సు 2026 ఆగస్టు 25న తమిళనాడులోని చెన్నై నగరంలో గల ప్రతిష్టాత్మక ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (IIT) మద్రాస్ ప్రాంగణంలో జరిగింది. దేశంలోని అగ్రగామి విద్యా, సాంకేతిక పరిశోధనా కేంద్రమైన ఐఐటీ మద్రాస్ ఈ జాతీయ సదస్సుకు వేదికగా నిలిచింది.
బయోప్యాక్ మరియు కెమ్కనెక్ట్ కార్యక్రమం కింది విధానాల ద్వారా పనిచేస్తుంది:
1. పరిశోధన & సామర్థ్య నిర్మాణం: బయోప్యాక్ కేంద్రం బయోడిగ్రేడబుల్ మరియు కంపోస్టబుల్ ప్యాకేజింగ్ పదార్థాలపై అధునాతన ప్రయోగాలను నిర్వహిస్తుంది.
2. రివర్స్ పిచ్చింగ్ (Reverse Pitching): సాంప్రదాయ పద్ధతికి భిన్నంగా, పరిశ్రమలు తమకు ఎదురవుతున్న సాంకేతిక సమస్యలను పరిశోధనా సంస్థల ముందు ఉంచుతాయి.
3. ల్యాబ్ నుండి మార్కెట్ అనుసంధానం: ప్రయోగశాలలో విజయవంతమైన పరిశోధనలను పరిశ్రమ భాగస్వామ్యంతో వాణిజ్య ఉత్పత్తులుగా మారుస్తారు.
4. దిగుమతుల ప్రత్యామ్నాయం: విదేశాల నుంచి దిగుమతి చేసుకునే ప్రత్యేక రసాయనాలు, పాలిమర్లకు ప్రత్యామ్నాయంగా దేశీయ ముడిసరుకులతో స్థానిక ఉత్పత్తిని ప్రోత్సహిస్తారు.
ప్రపంచ రసాయన పరిశ్రమలో పరిమాణం పరంగా భారతదేశం 6వ స్థానంలో, ఆసియా ఖండంలో 3వ స్థానంలో కొనసాగుతోంది. అయితే హై-ఎండ్ బయో-పాలిమర్లు మరియు స్పెషాలిటీ రసాయనాలలో యూరోపియన్ యూనియన్, అమెరికా దేశాలతో పోలిస్తే భారత దేశీయ తయారీ ఇంకా ప్రారంభ దశలోనే ఉంది. బయోప్యాక్ వంటి కేంద్రాలు గ్లోబల్ స్టాండర్డ్స్ను చేరుకోవడానికి తోడ్పడతాయి.
Core Concept: బయోడిగ్రేడబుల్ పాలిమర్లు మరియు ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ
Q1. 'కెమ్కనెక్ట్ 2026' (CHEMCONNECT 2026) తొలి సదస్సు ఎక్కడ నిర్వహించబడింది? [Easy]
A) ఐఐటీ బాంబే
B) ఐఐటీ ఢిల్లీ
C) ఐఐటీ మద్రాస్
D) ఐఐటీ కాన్పూర్
Answer: C
Explanation: రసాయనాలు మరియు పెట్రోరసాయనాల విభాగం 2026 ఆగస్టు 25న ఐఐటీ మద్రాస్లో కెమ్కనెక్ట్ 2026 సదస్సును నిర్వహించింది.
Q2. ఐఐటీ మద్రాస్లో ప్రారంభించబడిన 'బయోప్యాక్' (BioPack) సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ ప్రధాన లక్ష్యం ఏమిటి? [Easy]
A) అంతరిక్ష రాకెట్ ఇంధనాల తయారీ
B) బయోడిగ్రేడబుల్ ప్యాకేజింగ్ మెటీరియల్స్ పరిశోధన
C) సెమీకండక్టర్ చిప్ డిజైనింగ్
D) సౌర ఫలకాల సామర్థ్యం పెంపు
Answer: B
Explanation: బయోప్యాక్ కేంద్రం పర్యావరణ అనుకూల మరియు బయోడిగ్రేడబుల్ ప్యాకేజింగ్ పదార్థాల పరిశోధన కోసం ఏర్పాటు చేయబడింది.
Q3. 'రివర్స్ పిచ్చింగ్' (Reverse Pitching) విధానానికి సంబంధించి క్రింది వాటిలో సరైనది ఏది? [Moderate]
A) పరిశోధనా సంస్థలు తమ ఉత్పత్తులను మార్కెట్లో నేరుగా విక్రయించడం
B) పరిశ్రమలు తమకు ఎదురవుతున్న సమస్యలను పరిశోధనా సంస్థల ముందు ఉంచి పరిష్కారాలు కోరడం
C) విదేశీ కంపెనీలను మాత్రమే భాగస్వాములుగా చేర్చుకోవడం
D) పన్ను రాయితీలను ప్రభుత్వానికి తిరిగి సమర్పించడం
Answer: B
Explanation: ఐఐటీ మద్రాస్ డైరెక్టర్ సూచించిన రివర్స్ పిచ్చింగ్ విధానంలో పరిశ్రమలు తమ సాంకేతిక సవాళ్లను పరిశోధకులకు తెలియజేసి పరిష్కారం పొందుతాయి.
Q4. కెమ్కనెక్ట్ సదస్సును ఇకపై ఏ నెలల్లో వార్షికంగా నిర్వహించాలని నిర్ణయించారు? [Moderate]
A) జనవరి - ఫిబ్రవరి
B) మార్చి - ఏప్రిల్
C) జూలై - ఆగస్టు
D) అక్టోబర్ - నవంబర్
Answer: C
Explanation: రసాయనాలు మరియు పెట్రోరసాయనాల శాఖ కార్యదర్శి కెమ్కనెక్ట్ సదస్సును ఏటా జూలై-ఆగస్టు నెలల్లో నిర్వహిస్తామని ప్రకటించారు.
Q5. రసాయనాలు మరియు పెట్రోరసాయనాల విభాగం (DCPC) ఏ కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పనిచేస్తుంది? [Moderate]
A) వాణిజ్యం మరియు పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ
B) రసాయనాలు మరియు ఎరువుల మంత్రిత్వ శాఖ
C) సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ
D) పెట్రోలియం మరియు సహజ వాయువు మంత్రిత్వ శాఖ
Answer: B
Explanation: DCPC విభాగం కేంద్ర రసాయనాలు మరియు ఎరువుల మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేస్తుంది.
Q6. బయోడిగ్రేడబుల్ పాలిమర్లకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: [Tricky]
1. ఇవి పర్యావరణంలో సూక్ష్మజీవుల చర్యల ద్వారా విచ్ఛిన్నం చెందుతాయి.
2. అన్ని బయోడిగ్రేడబుల్ ప్లాస్టిక్లు సహజ మొక్కల ఉత్పత్తుల నుంచే తయారవుతాయి, సింథటిక్ పాలిమర్లలో బయోడిగ్రేడబుల్ ఉండవు.
సరైన ప్రకటన(లు) ఏది/ఏవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 2 మాత్రమే
C) 1 మరియు 2 రెండూ
D) ఏదీ కాదు
Answer: A
Explanation: బయోడిగ్రేడబుల్ పాలిమర్లు జీవుల చర్యల ద్వారా విచ్ఛిన్నమవుతాయి; అయితే కొన్ని రకాల పెట్రోకెమికల్ ఆధారిత సింథటిక్ పాలిమర్లు (ఉదా: PCL, PBAT) కూడా బయోడిగ్రేడబుల్ లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి కాబట్టి ప్రకటన 2 తప్పు.
Q7. భారతదేశ ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనల ప్రకారం ఎక్స్టెండెడ్ ప్రొడ్యూసర్ రెస్పాన్సిబిలిటీ (EPR) అనగా ఏమిటి? [Tricky]
A) వినియోగదారుడే ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలను రీసైకిల్ చేయాలి
B) ప్లాస్టిక్ ప్యాకేజింగ్ ఉత్పత్తిదారులు మరియు బ్రాండ్ యజమానులు తమ ఉత్పత్తుల వ్యర్థాల సేకరణ, రీసైక్లింగ్కు బాధ్యత వహించాలి
C) మున్సిపాలిటీలకు కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇచ్చే ఉచిత నిధుల పథకం
D) విదేశాల నుండి ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలను మాత్రమే దిగుమతి చేసుకునే నిబంధన
Answer: B
Explanation: EPR ఫ్రేమ్వర్క్ కింద ప్లాస్టిక్ ఉత్పత్తిదారులు, దిగుమతిదారులు మరియు బ్రాండ్ యజమానులు మార్కెట్లోకి విడుదల చేసిన ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ బాధ్యతను తప్పనిసరిగా తీసుకోవాలి.
Q8. పర్యావరణ పరిరక్షణ మరియు స్థిరమైన పారిశ్రామిక విధానాలకు సంబంధించి భారత రాజ్యాంగంలోని ఆదేశిక సూత్రాలలో ఏ ఆర్టికల్ మార్గదర్శనం చేస్తుంది? [Tricky]
A) ఆర్టికల్ 44
B) ఆర్టికల్ 48A
C) ఆర్టికల్ 39A
D) ఆర్టికల్ 50
Answer: B
Explanation: 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా చేర్చబడిన ఆర్టికల్ 48A పర్యావరణాన్ని సంరక్షించడం మరియు మెరుగుపరచడం గురించి తెలియజేస్తుంది.
PYQ 1:
కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన 'సెంటర్స్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్' (CoE) పథకం ప్రధాన ఉద్దేశం ఏమిటి?
A) ప్రాథమిక పాఠశాలల్లో మౌలిక వసతుల కల్పన
B) పెట్రోకెమికల్స్ మరియు పాలిమర్ రంగాలలో పరిశోధన, అభివృద్ధి మరియు ఆవిష్కరణలను ప్రోత్సహించడం
C) కేవలం విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడులను ఆకర్షించడం
D) వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల ఎగుమతి రాయితీలు కల్పించడం
Answer: B
Explanation: పెట్రోకెమికల్స్ విభాగం క్రింద ఏర్పాటయ్యే సెంటర్స్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ అధునాతన పాలిమర్ పరిశోధనలను ప్రోత్సహిస్తాయి.
PYQ 2:
బయోడిగ్రేడబుల్ ప్యాకేజింగ్ మరియు భారతదేశ రసాయన రంగానికి సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. ఐఐటీ మద్రాస్లో పర్యావరణ అనుకూల ప్యాకేజింగ్ పరిశోధనల కోసం ‘బయోప్యాక్’ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
2. రసాయన రంగంలో స్వయం సమృద్ధిని సాధించడం 'వికసిత్ భారత్ 2047' లక్ష్యాలలో భాగం.
3. CIPET సంస్థ పూర్తిగా కేంద్ర వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ ఆధీనంలో పనిచేస్తుంది.
పై ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: A
Explanation: ప్రకటన 1 మరియు 2 సరైనవి; CIPET సంస్థ రసాయనాలు మరియు ఎరువుల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధీనంలో పనిచేస్తుంది కాబట్టి ప్రకటన 3 తప్పు.
PYQ 3:
Assertion (A): సింగిల్ యూజ్ ప్లాస్టిక్ వల్ల కలిగే పర్యావరణ కాలుష్యాన్ని నివారించడానికి బయోడిగ్రేడబుల్ ప్యాకేజింగ్ ప్రత్యామ్నాయాలు అత్యంత అవసరం.
Reason (R): బయోడిగ్రేడబుల్ పాలిమర్లు సహజ ప్రక్రియల ద్వారా పర్యావరణానికి హాని కలిగించకుండా విచ్ఛిన్నం అవుతాయి.
A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, మరియు (R) అనేది (A) కి సరైన వివరణ
B) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, కానీ (R) అనేది (A) కి సరైన వివరణ కాదు
C) (A) సరైనది, కానీ (R) తప్పు
D) (A) తప్పు, కానీ (R) సరైనది
Answer: A
Explanation: బయోడిగ్రేడబుల్ పాలిమర్లు సహజంగా భూమిలో కలిసిపోతాయి కాబట్టి అవి సింగిల్ యూజ్ ప్లాస్టిక్కు ఉత్తమ ప్రత్యామ్నాయంగా నిలుస్తాయి.
Question 1 (150 words): భారతదేశంలో ప్లాస్టిక్ కాలుష్య నివారణకు బయోడిగ్రేడబుల్ ప్యాకేజింగ్ పరిశోధనల ప్రాముఖ్యతను విశ్లేషించండి.
భారతదేశంలో వేగంగా పెరుగుతున్న ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల సమస్యకు స్థిరమైన సాంకేతిక పరిష్కారాలను కనుగొనడంలో బయోడిగ్రేడబుల్ ప్యాకేజింగ్ పరిశోధనలు అత్యంత కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. సాంప్రదాయ పెట్రోలియం ఆధారిత ప్లాస్టిక్లు విచ్ఛిన్నం కావడానికి శతాబ్దాలు పడుతుండగా, పర్యావరణానికి తీవ్ర నష్టం వాటిల్లుతోంది.
ఈ నేపథ్యంలో ఐఐటీ మద్రాస్లో ఏర్పాటు చేసిన ‘బయోప్యాక్’ (BioPack) వంటి సెంటర్స్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ పర్యావరణ అనుకూల మరియు క్షీణించదగిన పాలిమర్ల అభివృద్ధికి మార్గం సుగమం చేస్తున్నాయి. వ్యవసాయ వ్యర్థాలు, సహజ వనరుల నుంచి తయారుచేసే బయో-పాలిమర్లు వ్యర్థాల నిర్వహణ భారాన్ని తగ్గించడమే కాకుండా గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థకు నూతన విలువను జోడిస్తాయి.
అయితే, అధిక ఉత్పత్తి వ్యయం మరియు తక్కువ మన్నిక వంటి సవాళ్లను అధిగమించడానికి పరిశ్రమ-విద్యాసంస్థల ఉమ్మడి పరిశోధనలను ప్రోత్సహించడం, పన్ను రాయితీలు కల్పించడం ద్వారా పర్యావరణ పరిరక్షణను, ఆర్థిక వృద్ధిని సమతుల్యం చేయవచ్చు.
Question 2 (250 words): పరిశ్రమ-విద్యాసంస్థల సమన్వయం (Industry-Academia Collaboration) ద్వారానే 'వికసిత్ భారత్ 2047' పారిశ్రామిక లక్ష్యాలను సాధించగలము. రసాయన మరియు పెట్రోరసాయనాల రంగం ఆధారంగా చర్చించండి.
రసాయన రంగం ఆర్థిక వ్యవస్థలోని అన్ని తయారీ విభాగాలకు వెన్నెముక వంటి ప్రాథమిక చోదక శక్తిగా పనిచేస్తుంది. 2047 నాటికి భారత్ను అభివృద్ధి చెందిన దేశంగా తీర్చిదిద్దే లక్ష్యంలో స్వయం సమృద్ధి మరియు ఆవిష్కరణలు సాధించాలంటే పరిశ్రమ-విద్యాసంస్థల మధ్య బలమైన అనుసంధానం తప్పనిసరి.
భారతదేశంలో అకడమిక్ ల్యాబ్లలో జరిగే ఉన్నత స్థాయి పరిశోధనలు అనేక సందర్భాల్లో వాణిజ్య ఉత్పత్తులుగా మారకపోవడం ఒక ప్రధాన లోపంగా ఉంటోంది. కెమ్కనెక్ట్ 2026 సదస్సులో ప్రతిపాదించిన ‘రివర్స్ పిచ్చింగ్’ విధానం ద్వారా పరిశ్రమలు తమ వాస్తవ సమస్యలను పరిశోధకులకు సమర్పించడం వల్ల లక్ష్య ఆధారిత పరిశోధనలు సాధ్యమవుతాయి. దీనివల్ల ప్రత్యేక రసాయనాలు, అధునాతన పాలిమర్ల దిగుమతులపై ఆధారపడటం తగ్గుతుంది.
ఈ సమన్వయం సాధించడానికి పటిష్టమైన విధానపరమైన ప్రోత్సాహకాలు, పేటెంట్ ప్రక్రియల సరళీకరణ మరియు పరిశోధన-అభివృద్ధి (R&D)కి జీడీపీలో కేటాయింపులను పెంచడం అత్యవసరం. ప్రయోగశాలల ఆవిష్కరణలను మార్కెట్ ఉత్పత్తులుగా మార్చడం ద్వారానే గ్లోబల్ సప్లై చైన్లో భారతదేశం అగ్రగామిగా నిలవగలదు.