ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) 12 వసంతాలు: 59 కోట్లకు పైగా ఖాతాల నమోదు

What Happened

భారతదేశంలో ఆర్థిక సమ్మిళితాన్ని (Financial Inclusion) సాధించేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన ఫ్లాగ్‌షిప్ కార్యక్రమం 'ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన' (PMJDY) 2026 ఆగస్టు 28 నాటికి విజయవంతంగా 12 సంవత్సరాలు పూర్తి చేసుకుంది. ఈ పథకం కింద దేశవ్యాప్తంగా 59.09 కోట్ల బ్యాంకు ఖాతాలు తెరవబడ్డాయి. ఈ ఖాతాల్లో ఏకంగా ₹3.17 లక్షల కోట్ల మేర డిపాజిట్లు నమోదయ్యాయని కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ అధికారికంగా ప్రకటించింది.

When & Where

ఈ పథకం 2014 ఆగస్టు 28న న్యూఢిల్లీలో ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ చేతుల మీదుగా ప్రారంభించబడింది. 2026 ఆగస్టు 27న కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ, ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో (PIB) ద్వారా న్యూఢిల్లీ కేంద్రంగా ఈ పథకం సాధించిన 12 ఏళ్ల ప్రగతి మరియు గణాంకాలను అధికారికంగా విడుదల చేసింది.

Who Is Involved

• కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Finance): ఈ పథకానికి నిధుల కేటాయింపు, విస్తృత స్థాయి పర్యవేక్షణ చేస్తుంది.
• ఆర్థిక సేవల విభాగం (Department of Financial Services): ఈ పథకం అమలుకు, బ్యాంకుల సమన్వయానికి నోడల్ ఏజెన్సీగా వ్యవహరిస్తోంది.
• బ్యాంకులు & బిజినెస్ కరస్పాండెంట్లు (Bank Mitras): దేశవ్యాప్తంగా మారుమూల గ్రామాల్లో ఖాతాలు తెరవడంలో, సేవలు అందించడంలో బ్యాంకులు మరియు బ్యాంక్ మిత్రలు కీలక పాత్ర పోషించారు.
• శ్రీ పంకజ్ చౌదరి: కేంద్ర ఆర్థిక శాఖ సహాయ మంత్రి. ఈ 12వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా బ్యాంకర్ల కృషిని ఆయన అభినందించారు.

How It Works

• కనీస నిల్వ అవసరం లేదు (No Minimum Balance): బ్యాంక్ అకౌంట్ లేని ఏ వయోజనుడైనా ఇందులో జీరో బ్యాలెన్స్‌తో ఖాతా తెరవవచ్చు. నిర్వహణ ఛార్జీలు ఉండవు.
• ఉచిత కార్డు మరియు బీమా: ఖాతా తెరిచిన వారికి ఉచితంగా రూపే (RuPay) డెబిట్ కార్డు ఇవ్వబడుతుంది. ఈ కార్డు ద్వారా ₹2 లక్షల ఉచిత ప్రమాద బీమా కవరేజీ లభిస్తుంది.
• ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ సదుపాయం (Overdraft): ఖాతాను క్రమం తప్పకుండా వినియోగిస్తున్న అర్హులకు అత్యవసర అవసరాల నిమిత్తం గరిష్టంగా ₹10,000 వరకు ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ సదుపాయం కల్పిస్తారు.
• డైరెక్ట్ బెనిఫిట్ ట్రాన్స్‌ఫర్ (DBT): జన్ ధన్ ఖాతాలను ఆధార్ మరియు మొబైల్ నంబర్లకు (JAM ట్రినిటీ) అనుసంధానిస్తారు. దీనివల్ల ప్రభుత్వ సబ్సిడీలు నేరుగా ఖాతాల్లోకి జమవుతాయి.

Why It Matters

• ఆర్థిక సాధికారత (Economic Impact): అట్టడుగు వర్గాలు, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రజలు బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోకి రావడం ద్వారా వారిలో పొదుపు అలవాట్లు పెరిగాయి (డిపాజిట్లు ₹3.17 లక్షల కోట్లకు చేరాయి).
• సామాజిక ప్రాముఖ్యత (Social Implications): మొత్తం 59 కోట్ల ఖాతాల్లో 55.7% ఖాతాలు మహిళలవే కావడం మహిళా సాధికారతకు మరియు ఆర్థిక స్వేచ్ఛకు ఒక గొప్ప నిదర్శనం.
• పాలనా పారదర్శకత (Governance): ఈ పథకం UPSC GS Paper 2 (Governance & Social Justice) కు అత్యంత కీలకం. జామ్ (JAM) ట్రినిటీ వల్ల నకిలీ లబ్ధిదారుల ఏరివేత సాధ్యపడింది, వ్యవస్థలో పారదర్శకత పెరిగింది.

Historical Background

• 2014 ఆగస్టు 15: స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం రోజున ఎర్రకోట నుంచి ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ఈ పథకాన్ని తొలిసారిగా ప్రకటించారు.
• 2014 ఆగస్టు 28: దేశవ్యాప్తంగా "ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన" అధికారికంగా ప్రారంభించబడింది.
• 2018 సెప్టెంబర్: పథకం విజయవంతం కావడంతో, ప్రభుత్వం దీనిని ఒక శాశ్వత మిషన్‌గా (National Mission for Financial Inclusion) మార్చింది మరియు ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ పరిమితిని ₹5,000 నుండి ₹10,000 కు పెంచింది.

Previous Related Events

• 2015 మే: జన్ ధన్ ఖాతాదారులకు సామాజిక భద్రత కల్పించే ఉద్దేశ్యంతో పీఎం జీవన్ జ్యోతి బీమా యోజన (PMJJBY) మరియు పీఎం సురక్షా బీమా యోజన (PMSBY) లను ప్రారంభించారు.
• 2020 (కోవిడ్-19 లాక్‌డౌన్): పాండమిక్ సమయంలో, ప్రభుత్వం కోట్లాది మంది మహిళా జన్ ధన్ ఖాతాదారుల అకౌంట్లలో నెలకు ₹500 చొప్పున మూడు నెలల పాటు నేరుగా ఆర్థిక సహాయాన్ని జమ చేసింది.
• 2023 ఆగస్టు: పీఎంజేడీవై ఖాతాల సంఖ్య 50 కోట్ల మైలురాయిని, డిపాజిట్లు ₹2 లక్షల కోట్లను అధిగమించాయి.

Static GK Connection

• ఆర్థిక సమ్మిళితం (Financial Inclusion): సమాజంలోని అన్ని వర్గాలకు, ముఖ్యంగా అట్టడుగు వర్గాలకు అందుబాటు ధరలో బ్యాంకింగ్, రుణాలు, బీమా వంటి ఆర్థిక సేవలను అందించడాన్ని ఫైనాన్షియల్ ఇన్‌క్లూజన్ అంటారు. సమ్మిళిత వృద్ధికి ఇది పునాది.
• రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 39(c): సంపద కొద్దిమంది చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కాకుండా చూడాలని ఆర్టికల్ 39 నిర్దేశిస్తుంది. పీఎంజేడీవై (PMJDY) ఈ ఆర్థిక సమానత్వాన్ని సాధించే దిశగా ప్రభుత్వ విధానంగా నిలుస్తుంది.

India & World Comparison

ఆర్థిక సమ్మిళితం దిశగా ప్రపంచంలోనే చేపట్టిన అతిపెద్ద కార్యక్రమంగా పీఎంజేడీవై నిలిచింది. ప్రపంచ బ్యాంక్ యొక్క గ్లోబల్ ఫైండెక్స్ (Global Findex) రిపోర్ట్ ప్రకారం, భారతదేశంలో వయోజనులకు బ్యాంక్ ఖాతాలు ఉన్న శాతం 2011లో సుమారు 35% ఉండగా, పీఎంజేడీవై కారణంగా ప్రస్తుతం అది దాదాపు 80%కి పైగా పెరిగింది. బ్యాంకింగ్ సేవలను అందరికీ చేరువ చేయడంలో భారత్ మోడల్‌ను ఇతర అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలు ఆదర్శంగా తీసుకుంటున్నాయి.

Future Impact

• మైక్రో-ఇన్సూరెన్స్ మరియు పెన్షన్ల విస్తరణ: భవిష్యత్తులో ఈ 59 కోట్ల జన్ ధన్ ఖాతాదారులందరినీ అటల్ పెన్షన్ యోజన (APY) మరియు ఇతర బీమా పథకాల పరిధిలోకి తీసుకురావడం ప్రభుత్వ తదుపరి లక్ష్యం.
• డిజిటల్ లావాదేవీల వృద్ధి (Digital India): గ్రామీణ ఖాతాలు 77.8% వరకు ఉన్నందున, రూపే కార్డులు మరియు యూపీఐ (UPI) ద్వారా గ్రామీణ డిజిటల్ చెల్లింపుల శాతం భారీగా పెరగనుంది.
• మైక్రో-క్రెడిట్ (సూక్ష్మ రుణాలు): ఖాతాదారుల లావాదేవీల డేటా ఆధారంగా, వారికి ఎలాంటి పూచీకత్తు లేకుండానే బ్యాంకులు సూక్ష్మ రుణాలు అందించే పర్యావరణ వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందుతోంది.

---

🔑 Key Points for Revision

• పీఎం జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) 2014 ఆగస్టు 28న ప్రారంభించబడి, 2026 నాటికి 12 ఏళ్లు పూర్తి చేసుకుంది.
• 2026 ఆగస్టు నాటికి దేశంలో మొత్తం 59.09 కోట్ల పీఎంజేడీవై (PMJDY) ఖాతాలు నమోదయ్యాయి.
• ఈ అకౌంట్లలో ఉన్న మొత్తం డిపాజిట్ల విలువ రికార్డు స్థాయిలో ₹3.17 లక్షల కోట్లు దాటింది.
• ఈ ఖాతాల్లో 55.7 శాతం (32.92 కోట్లు) మహిళల పేరిటే ఉండటం విశేషం.
• మొత్తం ఖాతాల్లో 77.8 శాతం ఖాతాలు (45.95 కోట్లు) గ్రామీణ, సెమీ-అర్బన్ ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి.
• ఖాతాదారులందరికీ ₹2 లక్షల ప్రమాద బీమా కవరేజీతో కూడిన రూపే (RuPay) డెబిట్ కార్డు ఉచితంగా ఇస్తారు.
• ఈ పథకం కింద ఖాతాదారులకు ఎలాంటి మినిమమ్ బ్యాలెన్స్ నిబంధన, నిర్వహణ ఛార్జీలు ఉండవు.
• అర్హులైన ఖాతాదారులకు అత్యవసర నిమిత్తం ₹10,000 వరకు ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ (Overdraft) సదుపాయం కల్పిస్తారు.
• ఇప్పటి వరకు ఈ పథకం ద్వారా 41.29 కోట్ల రూపే (RuPay) కార్డులు జారీ చేయబడ్డాయి.
• 12 ఏళ్ల కాలంలో ఖాతాల సంఖ్య 2.3 రెట్లు పెరగ్గా, డిపాజిట్ల విలువ 12.8 రెట్లు పెరిగింది.
• జన్ ధన్-ఆధార్-మొబైల్ (JAM) అనుసంధానం ద్వారా అవినీతి రహిత డైరెక్ట్ బెనిఫిట్ ట్రాన్స్‌ఫర్ (DBT) సాధ్యమైంది.
• పీఎంజేడీవైకి ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని ఆర్థిక సేవల విభాగం (DFS) నోడల్ ఏజెన్సీ.
• అసంఘటిత రంగ కార్మికులకు ఈ ఖాతాల ద్వారా బీమా (PMJJBY, PMSBY) కవరేజ్ సులభంగా అందుతోంది.
• ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఆర్థిక సమ్మిళిత (Financial Inclusion) కార్యక్రమంగా ఇది రికార్డు సృష్టించింది.
• ఇది రాజ్యాంగంలోని ఆదేశిక సూత్రాలకు (DPSP), ముఖ్యంగా ఆర్టికల్ 39 లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా ఉంది.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: ఆర్థిక సమ్మిళితం (Financial Inclusion)

• Definition: ఆర్థిక సమ్మిళితం అంటే సమాజంలోని అన్ని వర్గాలకు, ముఖ్యంగా అట్టడుగు మరియు బలహీన వర్గాలకు సరసమైన ధరలో బ్యాంకింగ్, రుణాలు, బీమా మరియు ఇతర ఆర్థిక సేవలను అందించడం.
• Constitutional / Legal Basis: భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 39(c) (ఆదేశిక సూత్రాలు) సంపద కేంద్రీకృతం కాకుండా చూడాలని, సమాన పంపిణీ జరగాలని చెబుతుంది.
• Economic Principle: ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రజల పొదుపు మొత్తాలు బ్యాంకుల ద్వారా మూలధనంగా మారి పెట్టుబడులకు దారి తీస్తాయి. ఇది దేశ స్థూల ఆర్థిక వృద్ధికి (Macro-economic growth) దోహదం చేస్తుంది.
• How it connects to this event: పీఎంజేడీవై (PMJDY) 59 కోట్లకు పైగా ఖాతాలు తెరవడం ద్వారా దేశ చరిత్రలోనే అతిపెద్ద 'ఆర్థిక సమ్మిళిత' కార్యక్రమంగా నిలిచింది.
• Origin & History: రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) 2005లో తొలిసారిగా బ్యాంకుల ద్వారా నో-ఫ్రిల్స్ అకౌంట్ల (No-frills accounts) కోసం విధానాలను తీసుకువచ్చి ఆర్థిక సమ్మిళితానికి శ్రీకారం చుట్టింది.
• Key milestone 1: 2011లో 'స్వాభిమాన్' (Swabhimaan) అనే పేరుతో గ్రామీణ ప్రాంతాలకు బ్యాంకింగ్ సేవలు అందించే పథకం ప్రారంభమైంది (అయితే ఇది ఆశించినంత విజయం సాధించలేదు).
• Key milestone 2: 2014లో పీఎంజేడీవై (PMJDY) ప్రారంభించబడి, కేవలం బ్యాంక్ అకౌంట్లే కాకుండా బీమా, రూపే కార్డులను అనుసంధానం చేసి విప్లవాత్మక మార్పు తెచ్చింది.
• Related Acts / Schemes / Treaties: అటల్ పెన్షన్ యోజన (APY), పీఎం జీవన్ జ్యోతి బీమా యోజన (PMJJBY), పీఎం సురక్షా బీమా యోజన (PMSBY).
• Nodal Ministry / Body: కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ, భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI).
• India-specific relevance: 140 కోట్ల జనాభా ఉన్న భారత్‌లో పేదరిక నిర్మూలన, సబ్సిడీల లీకేజీ అరికట్టడానికి ఆర్థిక సమ్మిళితం అత్యంత ప్రాథమిక అవసరం.
• Global comparison: ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank) రూపొందించే 'గ్లోబల్ ఫైండెక్స్ డేటాబేస్' లో భారత ఆర్థిక సమ్మిళిత ప్రగతిని ఇతర దేశాలతో పోలుస్తారు.
• Data point: పీఎంజేడీవై ఖాతాల్లో 77.8% గ్రామీణ మరియు సెమీ-అర్బన్ ప్రాంతాల్లోనే ఉండటం వల్ల అట్టడుగు వర్గాలకు ఆర్థిక సాధికారత చేకూరింది.
• Common exam angle: సివిల్ సర్వీసెస్ (UPSC GS-3) మరియు గ్రూప్స్ పరీక్షల్లో JAM ట్రినిటీ, ఆర్థిక సమ్మిళితం వల్ల ప్రభుత్వ పాలనలో వచ్చిన మార్పులపై నేరుగా ప్రశ్నలు వస్తాయి.
• Easy memory hook: "JAM = Jan Dhan, Aadhaar, Mobile" - పారదర్శక పాలనకు మరియు సమ్మిళిత వృద్ధికి ఇది మూల స్తంభం.

---

❓ Practice MCQs

Q1. ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) పథకాన్ని ఎప్పుడు ప్రారంభించారు? [Easy]

A) 2014 ఆగస్టు 15

B) 2014 ఆగస్టు 28

C) 2015 ఆగస్టు 28

D) 2016 జనవరి 26

Answer: B

Explanation: పీఎంజేడీవై (PMJDY) పథకాన్ని ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ 2014 ఆగస్టు 28న అధికారికంగా ప్రారంభించారు.

---

Q2. పీఎంజేడీవై (PMJDY) ఖాతాదారులకు లభించే ఉచిత ప్రమాద బీమా కవరేజీ ఎంత? [Easy]

A) ₹1 లక్ష

B) ₹2 లక్షలు

C) ₹3 లక్షలు

D) ₹5 లక్షలు

Answer: B

Explanation: జన్ ధన్ ఖాతాదారులకు ఇచ్చే ఉచిత రూపే (RuPay) డెబిట్ కార్డుతో పాటు ₹2 లక్షల ప్రమాద బీమా సదుపాయం కల్పిస్తారు.

---

Q3. 2026 ఆగస్టు నాటికి దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న మొత్తం పీఎంజేడీవై (PMJDY) ఖాతాల్లో మహిళల ఖాతాల శాతం దాదాపు ఎంత? [Moderate]

A) 45.3%

B) 50.1%

C) 55.7%

D) 65.5%

Answer: C

Explanation: మొత్తం 59.09 కోట్ల ఖాతాల్లో 32.92 కోట్లు (అంటే 55.7 శాతం) మహిళల పేరిటే ఉండటం మహిళా సాధికారతకు నిదర్శనం.

---

Q4. జన్ ధన్ ఖాతాల ద్వారా అత్యవసర సమయాల్లో ఆదుకునేందుకు ప్రభుత్వం గరిష్టంగా ఎంత వరకు ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ (Overdraft) సదుపాయం కల్పిస్తుంది? [Moderate]

A) ₹5,000

B) ₹10,000

C) ₹15,000

D) ₹20,000

Answer: B

Explanation: ఖాతాను క్రమం తప్పకుండా వినియోగిస్తున్న ఖాతాదారులకు అత్యవసర అవసరాల కోసం గరిష్టంగా ₹10,000 వరకు ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ సదుపాయం ఉంటుంది.

---

Q5. ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) పథకం ఏ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో అమలు చేయబడుతుంది? [Moderate]

A) గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ

B) కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ

C) సామాజిక న్యాయం మరియు సాధికారత మంత్రిత్వ శాఖ

D) హోం మంత్రిత్వ శాఖ

Answer: B

Explanation: ఈ పథకాన్ని కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని ఆర్థిక సేవల విభాగం (Department of Financial Services) నోడల్ ఏజెన్సీగా పర్యవేక్షిస్తుంది.

---

Q6. పీఎంజేడీవై (PMJDY) ఖాతాలకు సంబంధించి కింది వాటిలో సరైన గణాంకం ఏది? [Tricky]

A) 50 శాతానికి పైగా ఖాతాలు పట్టణ ప్రాంతాల్లోనే ఉన్నాయి

B) మొత్తం ఖాతాల్లో 77.8 శాతం గ్రామీణ మరియు సెమీ-అర్బన్ ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి

C) ఇందులో మహిళా ఖాతాల సంఖ్య పురుషుల ఖాతాల కంటే తక్కువ

D) జన్ ధన్ ఖాతా తెరవడానికి కనీసం ₹500 బ్యాలెన్స్ ఉండాలి

Answer: B

Explanation: జన్ ధన్ ఖాతాల్లో 77.8 శాతం (అంటే 45.95 కోట్లు) గ్రామీణ మరియు సెమీ-అర్బన్ (పట్టణ అనుబంధ) ప్రాంతాల్లోనే ఉన్నాయని అధికారిక డేటా స్పష్టం చేసింది.

---

Q7. JAM ట్రినిటీ (JAM Trinity) అంటే ఏమిటి? [Tricky]

A) Jan Dhan, Agriculture, Mobile

B) Jan Dhan, Aadhaar, Microfinance

C) Jan Dhan, Aadhaar, Mobile

D) Jan Suraksha, Aadhaar, Money

Answer: C

Explanation: JAM అనగా జన్ ధన్ (Jan Dhan), ఆధార్ (Aadhaar), మొబైల్ (Mobile). ఈ మూడింటి అనుసంధానమే ప్రభుత్వ పథకాల నగదు బదిలీకి కీలకం.

---

Q8. గడిచిన 12 ఏళ్లలో పీఎంజేడీవై (PMJDY) ఖాతాల వృద్ధి మరియు డిపాజిట్ల వృద్ధికి సంబంధించి సరైన వ్యాఖ్య ఏది? [Tricky]

A) ఖాతాల సంఖ్య పెరిగిన నిష్పత్తి కంటే, డిపాజిట్ల విలువ పెరిగిన నిష్పత్తి చాలా ఎక్కువ.

B) డిపాజిట్ల విలువ పెరిగిన నిష్పత్తి కంటే, ఖాతాల సంఖ్య విపరీతంగా పెరిగింది.

C) ఖాతాలు పెరిగినా, డిపాజిట్లు ఒకే స్థాయిలో స్థిరంగా ఉండిపోయాయి.

D) పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఖాతాల వృద్ధి అత్యధికంగా ఉంది.

Answer: A

Explanation: గడిచిన 12 ఏళ్లలో జన్ ధన్ ఖాతాల సంఖ్య 2.3 రెట్లు మాత్రమే పెరగ్గా, అందులోని డిపాజిట్ల విలువ ఏకంగా 12.8 రెట్లు పెరిగింది.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

'ఆర్థిక సమ్మిళితం' (Financial Inclusion) లక్ష్యాలను సాధించడంలో ప్రధాన భూమిక పోషిస్తున్న ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) కింద లభించే ప్రయోజనాల్లో లేనిది ఏది?

A) ఖాతాలో మినిమమ్ బ్యాలెన్స్ నిబంధన లేకపోవడం

B) ఉచిత జీవిత బీమా కవరేజీ ₹10 లక్షలు లభించడం

C) ఉచితంగా రూపే (RuPay) డెబిట్ కార్డు ఇవ్వడం

D) అత్యవసర సమయాల్లో ₹10,000 వరకు ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ సదుపాయం

Answer: B

Explanation: ఈ పథకం కింద రూపే కార్డు ద్వారా లభించేది ₹2 లక్షల ఉచిత "ప్రమాద బీమా" మాత్రమే. ఉచిత జీవిత బీమా ₹10 లక్షలు ఇవ్వబడదు.

---

PYQ 2:

ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) గురించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:

1. పీఎంజేడీవై (PMJDY) అనేది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఆర్థిక సమ్మిళిత కార్యక్రమాలలో ఒకటి.
2. ప్రస్తుతం ఉన్న మొత్తం పీఎంజేడీవై ఖాతాల్లో సగానికి పైగా ఖాతాలు మహిళల పేరిటే ఉన్నాయి.
3. కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ఈ పథకానికి నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖగా వ్యవహరిస్తోంది.

పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనది/సరైనవి?

A) 1, 2 మాత్రమే

B) 2, 3 మాత్రమే

C) 1, 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: D

Explanation: పీఎంజేడీవై ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఆర్థిక సమ్మిళిత కార్యక్రమం. ఇందులో 55.7% (సగానికి పైగా) ఖాతాలు మహిళలవి, మరియు ఇది కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేస్తుంది. కాబట్టి మూడు వాక్యాలు సరైనవే.

---

PYQ 3:

ప్రతిపాదన (A): JAM (జన్ ధన్-ఆధార్-మొబైల్) ట్రినిటీ ద్వారా ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాల లబ్ధిలో లీకేజీలు తగ్గాయి.

కారణం (R): JAM ట్రినిటీ దళారుల ప్రమేయం లేకుండా డైరెక్ట్ బెనిఫిట్ ట్రాన్స్‌ఫర్ (DBT) విధానం ద్వారా నగదును నేరుగా లబ్ధిదారుల ఖాతాల్లోకి బదిలీ చేస్తుంది.

A) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, మరియు (A) కి (R) సరైన వివరణ.

B) (A) మరియు (R) రెండూ సరైనవి, కానీ (A) కి (R) సరైన వివరణ కాదు.

C) (A) సరైనది కానీ (R) తప్పు.

D) (A) తప్పు కానీ (R) సరైనది.

Answer: A

Explanation: జన్ ధన్ ఖాతాలను ఆధార్, మొబైల్‌తో అనుసంధానించడం ద్వారా దళారీ వ్యవస్థ పోయి, సంక్షేమ ఫలాలు నేరుగా లబ్ధిదారులకు అందుతున్నాయి. కనుక కారణం (R) అనేది ప్రతిపాదన (A) కి సరైన వివరణ.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో మహిళా సాధికారతను ప్రోత్సహించడంలో ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) పాత్రను విశ్లేషించండి.

ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) భారతదేశంలో ఆర్థిక సమ్మిళితాన్ని (Financial Inclusion) ప్రోత్సహించడంతో పాటు, మహిళా సాధికారతకు ఒక బలమైన సాధనంగా మారింది.

సాంప్రదాయకంగా బ్యాంకింగ్ సేవలకు దూరంగా ఉన్న అట్టడుగు వర్గాల మహిళలకు ఈ పథకం ద్వారా బ్యాంకింగ్ ద్వారాలు తెరుచుకున్నాయి. 2026 ఆగస్టు నాటికి నమోదైన మొత్తం 59.09 కోట్ల ఖాతాల్లో, ఏకంగా 55.7 శాతం (32.92 కోట్లు) ఖాతాలు మహిళల పేరిటే ఉండటం దీని సామాజిక విజయానికి నిదర్శనం. మహిళల పేరు మీద ఖాతాలు ఉండటం వల్ల కుటుంబ పొదుపులు పెరిగాయి మరియు ఆర్థిక నిర్ణయాల్లో వారి పాత్ర కీలకమైంది.

అంతేకాకుండా, కోవిడ్ లాక్‌డౌన్ వంటి సంక్షోభ సమయాల్లో మహిళా ఖాతాల్లోకి ప్రభుత్వం నేరుగా నగదు బదిలీ చేయగలిగింది. జన్ ధన్ ఖాతాల ఆధారంగా ఉజ్వల యోజన వంటి సబ్సిడీలు నేరుగా వారి అకౌంట్లలోనే జమ అవుతున్నాయి. ముగింపుగా, పీఎంజేడీవై కేవలం ఆర్థిక కార్యక్రమంగానే కాకుండా లింగ సమానత్వాన్ని, మహిళల ఆర్థిక స్వేచ్ఛను పెంపొందించే ఒక ప్రభావవంతమైన సామాజిక విధానంగా పరిగణించవచ్చు. భవిష్యత్తులో ఈ డేటా ఆధారంగా మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలకు సూక్ష్మ రుణాలు అందించే వ్యవస్థను మరింత బలోపేతం చేయాలి.

---

Question 2 (250 words): ఆర్థిక సమ్మిళితం (Financial Inclusion) అనగానేమి? భారతదేశ స్థూల ఆర్థిక అభివృద్ధిలో మరియు సుపరిపాలనలో (Governance) ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) 12 ఏళ్ల ప్రయాణం ఎలాంటి మార్పులు తీసుకువచ్చింది?

సమాజంలోని అట్టడుగు, బలహీన వర్గాలకు సరసమైన ధరలో బ్యాంకింగ్, రుణాలు మరియు బీమా సేవలను అందించడాన్ని ఆర్థిక సమ్మిళితం అంటారు. 2014లో ప్రారంభమైన ప్రధాన మంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) 2026 నాటికి 12 సంవత్సరాలు పూర్తి చేసుకొని, దేశ స్థూల ఆర్థిక అభివృద్ధి మరియు సుపరిపాలనలో విప్లవాత్మక మార్పులకు నాంది పలికింది.

రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 39 నిర్దేశించిన ఆర్థిక సమానత్వ లక్ష్యాలకు అనుగుణంగా ప్రవేశపెట్టిన ఈ పథకం కింద 59.09 కోట్ల ఖాతాలు తెరవబడ్డాయి. ఇందులో 77.8% ఖాతాలు గ్రామీణ మరియు సెమీ-అర్బన్ ప్రాంతాల్లోనే ఉన్నాయి. ఆర్థిక కోణంలో చూస్తే, ఈ ఖాతాల్లో జమైన ₹3.17 లక్షల కోట్ల డిపాజిట్లు భారతీయ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోకి అపారమైన మూలధనాన్ని తీసుకువచ్చాయి. గత 12 ఏళ్లలో ఖాతాల సంఖ్య 2.3 రెట్లు పెరగ్గా, డిపాజిట్లు 12.8 రెట్లు పెరగడం ప్రజల్లో పొదుపు అలవాట్లు పెరిగాయని స్పష్టం చేస్తోంది.

పరిపాలనా (Governance) పరంగా, JAM ట్రినిటీ (జన్ ధన్-ఆధార్-మొబైల్) అనుసంధానం ఒక గేమ్-ఛేంజర్‌గా మారింది. ఇది ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాలను లబ్ధిదారులకు నేరుగా చేరవేస్తూ (Direct Benefit Transfer - DBT), నకిలీ లబ్ధిదారులను మరియు దళారీ వ్యవస్థను నిర్మూలించింది. ఫలితంగా లక్షల కోట్ల ప్రజాధనం దుర్వినియోగం కాకుండా ఆదా అయింది. అంతేకాకుండా, రూపే కార్డులు మరియు ఉచిత ప్రమాద బీమా (₹2 లక్షలు) అసంఘటిత రంగ కార్మికులకు భద్రతా వలయాన్ని ఏర్పాటు చేశాయి.

ముగింపుగా, పీఎంజేడీవై కేవలం బ్యాంకు ఖాతాల సంఖ్యకు మాత్రమే పరిమితం కాకుండా భారతదేశ ఆర్థిక రూపురేఖలను మార్చింది. మున్ముందు ఈ ఖాతాల క్రెడిట్ హిస్టరీని ఉపయోగించి అట్టడుగు వర్గాలకు పూచీకత్తు లేని సూక్ష్మ రుణాలు (Micro-credit) అందించడంపై ప్రభుత్వం మరింత దృష్టి సారించాలి.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: Students often confuse "Life Insurance" with "Accident Insurance" under PMJDY. The correct fact is పీఎంజేడీవై కింద రూపే కార్డు ద్వారా లభించేది కేవలం ₹2 లక్షల 'ప్రమాద బీమా' (Accident Insurance) మాత్రమే. జీవిత బీమా కాదు.
• Trap 2: A common wrong assumption is పీఎంజేడీవై అనేది గ్రామీణ ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితమైన పథకం అని అనుకోవడం. The reality is ఇది గ్రామీణ మరియు పట్టణ (అర్బన్) ప్రాంతాల పౌరులందరికీ వర్తించే సార్వత్రిక (Universal) పథకం. అయితే అత్యధిక ఖాతాలు (77.8%) గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి.
• Trap 3: Many students miss the exact "Overdraft" limit when answering questions on this topic. Always remember జన్ ధన్ ఖాతాదారులకు అత్యవసర నిమిత్తం ఇచ్చే ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ (Overdraft) పరిమితి ప్రస్తుతం ₹10,000 కు పెంచబడింది (గతంలో ఇది ₹5,000 మాత్రమే ఉండేది).

---

🧭 Exam Tip

• Prelims: ఎగ్జామినర్లు ముఖ్యంగా మహిళా ఖాతాల శాతం (55.7%), గ్రామీణ ఖాతాల శాతం (77.8%), మరియు ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ పరిమితి (₹10,000) వంటి ఖచ్చితమైన డేటా పాయింట్లపై ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఉంది. JAM ట్రినిటీ విస్తరణ రూపం తెలుసుకోవడం ముఖ్యం.
• Mains: UPSC GS-2 మరియు GS-3 లో ఆర్థిక సమ్మిళితం, DBT ద్వారా పారదర్శక పాలన, మరియు మహిళా సాధికారత కోణంలో విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది.
• Interview: అట్టడుగు వర్గాలకు రుణాలు అందించడంలో బ్యాంకులు ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లు, జన్ ధన్ ఖాతాల్లో డిజిటల్ అక్షరాస్యత ప్రాముఖ్యతపై ఇంటర్వ్యూ బోర్డ్ మీ అభిప్రాయాన్ని కోరవచ్చు.
• Prediction: రాబోయే గ్రూప్స్ లేదా UPSC పరీక్షలో JAM ట్రినిటీ (JAM Trinity) దేశంలో సంక్షేమ పథకాల పంపిణీని ఎలా మార్చింది అనే దానిపై "క్రిటికల్ అనాలిసిస్" (Critical Analysis) తరహా ప్రశ్న ఖచ్చితంగా ఆశించవచ్చు.