ఉజ్బెకిస్తాన్ పర్యటనలో ప్రధాని: 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం' సహా 11 కీలక ఒప్పందాలు

What Happened

ఆగస్టు 30, 2026న భారత ప్రధానమంత్రి ఉజ్బెకిస్తాన్ దేశంలో పర్యటించారు. ఈ సందర్భంగా భారత్-ఉజ్బెకిస్తాన్ దౌత్య సంబంధాలను 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం' స్థాయికి తీసుకువెళ్లారు. ఇరు దేశాల మధ్య డిజిటల్ చెల్లింపులు, సాంస్కృతిక మార్పిడి, పర్యావరణం, మరియు విద్య వంటి పలు కీలక రంగాలకు సంబంధించి మొత్తం 11 అవగాహనా ఒప్పందాలు (MoUs) మరియు 5 ప్రధాన ప్రకటనలు జరిగాయి.

When & Where

ఈ ఒప్పందాలు 2026 ఆగస్టు 30న ఉజ్బెకిస్తాన్ రాజధాని తాష్కెంట్ (Tashkent) లో జరిగాయి. ఉజ్బెకిస్తాన్ సెంట్రల్ ఆసియా (Central Asia) లో డబుల్-ల్యాండ్‌లాక్డ్ (Double-landlocked) దేశం. ఆసియా ఖండపు భౌగోళిక రాజకీయాల్లో దీనికి ఎంతో ప్రాధాన్యత ఉంది.

Who Is Involved

• NIPL (భారత్) మరియు NIPC (ఉజ్బెకిస్తాన్): UPI మరియు UzQR అనుసంధానం కోసం.
• భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ & ఉజ్బెకిస్తాన్ కల్చరల్ హెరిటేజ్ ఏజెన్సీ: బౌద్ధ ప్రదేశాల పరిరక్షణ కోసం.
• గుజరాత్ రాష్ట్రం (భారత్) & సమర్కండ్ (ఉజ్బెకిస్తాన్): ప్రత్యక్ష ప్రాంతీయ భాగస్వామ్యం.
• భారత అటవీ, పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ & ఉజ్బెకిస్తాన్ ఎకాలజీ కమిటీ: పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం.

How It Works

1. యూపీఐ (UPI) విస్తరణ: ఉజ్బెకిస్తాన్‌ను సందర్శించే భారతీయులు తమ ఫోన్ లోని యూపీఐ యాప్‌ను ఉపయోగించి స్థానిక వ్యాపారుల వద్ద ఉండే జాతీయ క్యూఆర్ (UzQR) కోడ్‌ను స్కాన్ చేసి నేరుగా డిజిటల్ చెల్లింపులు చేయవచ్చు.
2. వారసత్వ పునరుద్ధరణ: టెర్మెజ్‌లోని ఫయాజ్ టెపా మరియు కారా టెపా లాంటి బౌద్ధ ఆరామాలను పరిరక్షించేందుకు భారత ఆర్కియలాజికల్ విభాగం తమ నైపుణ్యాన్ని ఉజ్బెకిస్తాన్ కు అందిస్తుంది.
3. పర్యావరణ సహకారం: భారత్ అందించే 1 మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్ల సహాయంతో ఉజ్బెకిస్తాన్ ప్రభుత్వం ఆరల్ సముద్ర ప్రాంతంలో చెట్లను నాటి, ఎడారీకరణను (Desertification) అరికడుతుంది.
4. విద్యా ప్రోత్సాహం: ఐసీసీఆర్ (ICCR) ద్వారా తాష్కెంట్ విశ్వవిద్యాలయంలో సంస్కృత చైర్ ఏర్పాటు చేయడంతో పాటు, 100 మంది ఉజ్బెక్ విద్యార్థులకు హిందీ అభ్యసించడానికి లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి స్కాలర్‌షిప్‌లు అందిస్తారు.

Why It Matters

UPSC GS Paper 2 (అంతర్జాతీయ సంబంధాలు) దృష్ట్యా ఈ పర్యటన అత్యంత కీలకం. సెంట్రల్ ఆసియాలో వాణిజ్యం పెంచుకోవడానికి, ఇంధన భద్రతను నిర్ధారించుకోవడానికి ఉజ్బెకిస్తాన్ సహకారం భారత్‌కు అవసరం. గుజరాత్-సమర్కండ్ ఒప్పందం అనేది పారా-డిప్లమసీ (రాష్ట్రాలు నేరుగా విదేశీ వ్యవహారాల్లో పాల్గొనడం) కి చక్కటి ఉదాహరణ. UPI ను ఉజ్బెకిస్తాన్‌కు విస్తరించడం భారత డిజిటల్ దౌత్యానికి (Digital Diplomacy) ఒక పెద్ద విజయం.

Historical Background

• 1991లో సోవియట్ యూనియన్ నుండి విడిపోయిన తర్వాత ఉజ్బెకిస్తాన్‌కు స్వాతంత్ర్యాన్ని గుర్తించిన తొలి దేశాల్లో భారత్ ఒకటి.
• 1966లో భారత్-పాకిస్థాన్ యుద్ధం తర్వాత ప్రసిద్ధ 'తాష్కెంట్ ఒప్పందం' (Tashkent Agreement) ఇక్కడే జరిగింది. ఇక్కడే నాటి ప్రధాని లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి మరణించారు.
• 2011లో ఉజ్బెకిస్తాన్‌తో భారత్ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని (Strategic Partnership) ప్రారంభించింది.

Previous Related Events

• 2022 లో ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని సమర్కండ్ (Samarkand) లో షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) సదస్సు జరిగింది.
• 2023 లో భారత్ మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్ సైన్యాల మధ్య 'డస్ట్‌లిక్' (DUSTLIK) పేరిట ఉమ్మడి సైనిక విన్యాసాలు జరిగాయి.
• 2024 లో భారత ప్రధాని లక్షద్వీప్ పర్యటన అనంతరం సింగపూర్, యూఏఈ, ఫ్రాన్స్ దేశాలు తమ దేశాల్లో UPI కి అనుమతి ఇచ్చాయి; ఆ క్రమంలోనే ఇప్పుడు ఉజ్బెకిస్తాన్ చేరింది.

Static GK Connection

• ఆరల్ సముద్రం (Aral Sea): ఉజ్బెకిస్తాన్ మరియు కజకిస్తాన్ సరిహద్దుల్లో ఉన్న ఒకప్పటి పెద్ద ఉప్పునీటి సరస్సు. సోవియట్ నదుల మళ్లింపు విధానాల వల్ల ఇది ఎండిపోయింది. భూగోళశాస్త్రం మ్యాప్ పాయింటింగ్ లో ఇది తరచూ వస్తుంది.
• టెర్మెజ్ (Termez): ఇది ఉజ్బెకిస్తాన్‌ లోని పురాతన నగరం. కుషాణుల కాలంలో, ముఖ్యంగా కనిష్కుడి పాలనలో ఇది బౌద్ధమతానికి ప్రధాన కేంద్రంగా విలసిల్లింది.

India & World Comparison

డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (DPI) లో భారత్ ప్రపంచానికే ఆదర్శంగా నిలుస్తోంది. యూఏఈ (NeoPay), సింగపూర్ (PayNow), ఫ్రాన్స్ (Lyra) లాంటి అగ్రగామి ఆర్థిక వ్యవస్థలే కాకుండా ఇప్పుడు మధ్య ఆసియా దేశాలు కూడా భారత చెల్లింపుల సాంకేతికతపై (UPI) ఆధారపడుతున్నాయి.

Future Impact

• 2026-2030 సాంస్కృతిక మార్పిడి కార్యక్రమం ద్వారా రెండు దేశాల ప్రజల మధ్య సంబంధాలు (People-to-people contact) మరింత బలపడతాయి.
• చాబహార్ పోర్టు ద్వారా ఉజ్బెకిస్తాన్‌తో వాణిజ్య మార్గాలను (Trade Routes) సులభతరం చేసే భారత కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్టులు వేగవంతం అవుతాయి.
• మధ్య ఆసియాలో సాంప్రదాయ వైద్యానికి (ఆయుర్వేదం) మరియు భారతీయ విద్యకు భారీ మార్కెట్ ఏర్పడుతుంది.

---

🔑 Key Points for Revision

• 2026 ఆగస్టు 30న భారత్-ఉజ్బెకిస్తాన్ సంబంధాలు 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం' స్థాయికి చేరాయి.
• భారతీయ యూపీఐ (UPI) ద్వారా ఉజ్బెకిస్తాన్ జాతీయ UzQR లో చెల్లింపుల కోసం NIPL మరియు NIPC మధ్య ఒప్పందం.
• భారత్ లోని గుజరాత్ రాష్ట్రం మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్ లోని సమర్కండ్ (Samarkand) ప్రాంతాల మధ్య ప్రత్యక్ష భాగస్వామ్యం.
• పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం ఆరల్ సముద్ర (Aral Sea) ప్రాంతంలో అటవీకరణకు భారత్ $1 మిలియన్ విరాళం ప్రకటించింది.
• ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని టెర్మెజ్ (Termez) లో గల ఫయాజ్ టెపా (Fayaz Tepa) మరియు కారా టెపా (Kara Tepa) బౌద్ధ స్థలాల పరిరక్షణకు ఆశయ పత్రం.
• 100 మంది ఉజ్బెక్ విద్యార్థులకు హిందీ అభ్యసించడానికి 'లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి స్కాలర్‌షిప్‌లు' ఇస్తారు.
• తాష్కెంట్ (Tashkent) ఓరియంటల్ స్టడీస్ విశ్వవిద్యాలయంలో ICCR ద్వారా 'సంస్కృత చైర్' (Sanskrit Chair) ఏర్పాటు.
• ఉభయ దేశాల మధ్య 2026-30 మధ్య కాలానికి సాంస్కృతిక మార్పిడి కార్యక్రమం అమలు.
• భారత పర్యాటక శాఖ మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్ పర్యాటక కమిటీ మధ్య 2026-28 భాగస్వామ్య కార్యక్రమం.
• ఆయుర్వేదం మరియు ఇతర సాంప్రదాయ వైద్య విధానాలపై ఇరు దేశాల మంత్రిత్వ శాఖల మధ్య MoU.
• జియాలజీ మరియు ఖనిజ వనరుల అన్వేషణకు సంబంధించి గనుల మంత్రిత్వ శాఖతో ఒప్పందం.
• సుష్మా స్వరాజ్ ఫారిన్ సర్వీస్ ఇన్స్టిట్యూట్ (భారత్) మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్ డిప్లమాటిక్ అకాడమీల అనుసంధానం.
• ఆర్థిక మరియు వాణిజ్య సంభాషణల అభివృద్ధికి ఇరు దేశాల ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖల మధ్య MoU.
• జాతీయ ఆర్కైవ్స్ (National Archives of India) మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్ కు చెందిన 'ఉజ్ఆర్కైవ్' (Uzarchive) మధ్య రికార్డుల భాగస్వామ్యం.
• ఉజ్బెకిస్తాన్ రాజధాని తాష్కెంట్; ఇక్కడే ప్రసిద్ధ 1966 శాంతి ఒప్పందం జరిగింది.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: ఆరల్ సముద్ర పర్యావరణ విపత్తు (Aral Sea Environmental Crisis)

• Definition: ఆరల్ సముద్రం అనేది ఉజ్బెకిస్తాన్ మరియు కజకిస్తాన్ మధ్య ఉన్న ఒకప్పటి పెద్ద సరస్సు. వ్యవసాయం కోసం నదులను మళ్లించడం వల్ల ఇది దాదాపు ఎండిపోయి, ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మానవ నిర్మిత పర్యావరణ విపత్తుగా మిగిలింది.
• Constitutional / Legal Basis: UNCCD (ఐక్యరాజ్యసమితి ఎడారీకరణ నిరోధక సదస్సు) నిబంధనల కింద ఇలాంటి క్షీణించిన పర్యావరణ వ్యవస్థలను పునరుద్ధరించాల్సి ఉంటుంది.
• Scientific / Economic Principle: వాటర్ డైవర్షన్ (Water Diversion) కారణంగా సముద్రంలోకి వచ్చే స్వచ్ఛమైన నీరు ఆగిపోయి, బాష్పీభవన (Evaporation) రేటు పెరగడం వల్ల ఉప్పదనం పెరిగి సరస్సు ఎడారిగా మారింది.
• How it connects to this event: ఉజ్బెకిస్తాన్ పర్యటనలో ప్రధాని మోదీ ఆరల్ సముద్ర ప్రాంతంలో చెట్లు నాటే ప్రాజెక్టుకు 1 మిలియన్ డాలర్ల గ్రాంటును ప్రకటించారు.
• Origin & History: 1960లలో సోవియట్ యూనియన్ పత్తి సాగు పెంచడం కోసం అము దర్యా (Amu Darya) మరియు సిర్ దర్యా (Syr Darya) నదులను మళ్లించడంతో ఈ విపత్తు ప్రారంభమైంది.
• Key milestone 1: 1987 నాటికి, నీటిమట్టం బాగా పడిపోయి ఆరల్ సముద్రం ఉత్తర, దక్షిణ భాగాలుగా విడిపోయింది.
• Key milestone 2: 2014 నాటికి దక్షిణ ఆరల్ సముద్ర తూర్పు బేసిన్ పూర్తిగా ఎండిపోయి అరాకుమ్ ఎడారిగా (Aralkum Desert) అవతరించింది.
• Related Acts / Schemes / Treaties: ఇంటర్నేషనల్ ఫండ్ ఫర్ సేవింగ్ ది ఆరల్ సీ (IFAS).
• Nodal Ministry / Body: సంబంధిత సెంట్రల్ ఆసియా దేశాల పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖలు మరియు ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యావరణ కార్యక్రమం (UNEP).
• India-specific relevance: 'కనెక్ట్ సెంట్రల్ ఆసియా' విధానంలో భాగంగా పర్యావరణ పరిరక్షణకు భారత్ నిధులు మంజూరు చేయడం అనేది భారత సాఫ్ట్ పవర్ దౌత్యానికి ప్రతీక.
• Global comparison: ఆఫ్రికాలోని 'చాడ్ సరస్సు' (Lake Chad) మరియు ఇరాన్‌లోని 'ఉర్మియా సరస్సు' (Lake Urmia) కూడా ఆరల్ సముద్రం లాగే మానవ తప్పిదాల వల్ల ఎండిపోతున్నాయి.
• Data point: 1960లతో పోల్చితే నేడు ఆరల్ సముద్రం తన అసలు పరిమాణంలో సుమారు 90% కోల్పోయింది.
• Common exam angle: ఈ సరస్సు ఏ రెండు దేశాల మధ్య ఉంది? (ఉజ్బెకిస్తాన్ - కజకిస్తాన్) మరియు ఏ నదులు ఇందులో కలుస్తాయి? (అము దర్యా, సిర్ దర్యా) అని జాగ్రఫీ మ్యాప్ పాయింటింగ్ లో యూపీఎస్సీ తరచుగా అడుగుతుంది.
• Easy memory hook: "UK (Uzbekistan-Kazakhstan) Aral" - యూకే ఆరల్, అంటే ఆరల్ సముద్రం ఉజ్బెకిస్తాన్, కజకిస్తాన్ మధ్య ఉందని సులభంగా గుర్తుపెట్టుకోవచ్చు.

---

❓ Practice MCQs

Q1. ఆరల్ సముద్ర ప్రాంతంలో చెట్లు నాటేందుకు భారత ప్రభుత్వం ప్రకటించిన ఆర్థిక సహాయం ఎంత? [Easy]

A) 5 మిలియన్ డాలర్లు

B) 1 మిలియన్ డాలర్లు

C) 10 మిలియన్ డాలర్లు

D) 2 మిలియన్ డాలర్లు

Answer: B

Explanation: ఆరల్ సముద్ర బేసిన్‌లో అటవీకరణ కోసం భారత్ 1 మిలియన్ అమెరికన్ డాలర్ల (10 లక్షల డాలర్లు) గ్రాంటును ప్రకటించింది.

---

Q2. ఉజ్బెకిస్తాన్ పర్యటనలో ఉజ్బెక్ విద్యార్థులకు ఏ భాషను నేర్చుకోవడానికి 'లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి స్కాలర్‌షిప్‌లు' ప్రకటించారు? [Easy]

A) సంస్కృతం

B) ఇంగ్లీష్

C) హిందీ

D) గుజరాతీ

Answer: C

Explanation: హిందీ భాషా అధ్యయనం కోసం 100 మంది విద్యార్థులకు లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి స్కాలర్‌షిప్‌లను భారత ప్రభుత్వం ప్రకటించింది.

---

Q3. భారత్ మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్ మధ్య UPI చెల్లింపులకు సంబంధించి భారత NIPL ఏ ఉజ్బెకిస్తాన్ సిస్టమ్ క్యూఆర్‌తో (QR) అనుసంధానం కానుంది? [Moderate]

A) UzbekPay QR

B) Tashkent QR

C) UzQR

D) CentralAsia QR

Answer: C

Explanation: భారతీయ UPI యాప్‌ల ద్వారా ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని వ్యాపారులకు చెల్లించడానికి జాతీయ క్యూఆర్ అయిన 'UzQR' ను స్కాన్ చేసేలా NIPL మరియు NIPC మధ్య ఒప్పందం జరిగింది.

---

Q4. ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని ఏ ప్రాంతంతో గుజరాత్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం భాగస్వామ్య ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకుంది? [Moderate]

A) తాష్కెంట్ (Tashkent)

B) టెర్మెజ్ (Termez)

C) బుఖారా (Bukhara)

D) సమర్కండ్ (Samarkand)

Answer: D

Explanation: భారత రాష్ట్రమైన గుజరాత్ మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని సమర్కండ్ ప్రావిన్స్ మధ్య నేరుగా భాగస్వామ్య ఒప్పందం కుదిరింది.

---

Q5. ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని ఏ ప్రాచీన బౌద్ధ క్షేత్రాల పరిరక్షణ కోసం భారత విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ఆశయ పత్రాన్ని సంతకం చేసింది? [Moderate]

A) అజంతా మరియు ఎల్లోరా గుహలు

B) బమియాన్ మరియు మెస్ ఐనాక్

C) ఫయాజ్ టెపా మరియు కారా టెపా

D) తక్షశిల మరియు నలంద

Answer: C

Explanation: ఉజ్బెకిస్తాన్ లోని టెర్మెజ్ (Termez) ప్రాంతంలో ఉన్న ఫయాజ్ టెపా మరియు కారా టెపా అనే రెండు ప్రాచీన బౌద్ధ స్థలాల పునరుద్ధరణ కోసం భారత్ ఒప్పందం చేసుకుంది.

---

Q6. ఆరల్ సముద్రం (Aral Sea) భౌగోళికంగా ఏ రెండు దేశాల మధ్య ఉంది? [Tricky]

A) కజకిస్తాన్ మరియు తుర్క్‌మెనిస్తాన్

B) ఉజ్బెకిస్తాన్ మరియు కజకిస్తాన్

C) కిర్గిజ్స్తాన్ మరియు తజికిస్తాన్

D) ఉజ్బెకిస్తాన్ మరియు ఆఫ్ఘనిస్తాన్

Answer: B

Explanation: ఆరల్ సముద్రం ఉత్తరాన కజకిస్తాన్ మరియు దక్షిణాన ఉజ్బెకిస్తాన్ మధ్య ఉన్న ఒక ల్యాండ్‌లాక్డ్ సరస్సు.

---

Q7. ప్రధాని తాజా పర్యటనలో భారత్ మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్ తమ సంబంధాలను ఏ స్థాయికి ఉన్నతీకరించుకున్నాయి? [Tricky]

A) వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం (Strategic Partnership)

B) విశేష రక్షణ భాగస్వామ్యం (Special Defence Partnership)

C) సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం (Comprehensive Strategic Partnership)

D) స్వేచ్ఛా వాణిజ్య భాగస్వామ్యం (Free Trade Partnership)

Answer: C

Explanation: 2011 నుండి వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యంగా ఉన్న దౌత్య సంబంధాలను ఇప్పుడు 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం' స్థాయికి రెండు దేశాలు పెంచుకున్నాయి.

---

Q8. ఈ క్రింది వానిలో ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని తాష్కెంట్ స్టేట్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఓరియంటల్ స్టడీస్ లో ఏ విభాగం కోసం ఐసీసీఆర్ (ICCR) ఒక చైర్ (పీఠం) ఏర్పాటు చేయనుంది? [Tricky]

A) బౌద్ధ అధ్యయనాలు

B) సంస్కృతం

C) ఆయుర్వేదం

D) భారతీయ రాజ్యాంగం

Answer: B

Explanation: తాష్కెంట్ స్టేట్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ ఓరియంటల్ స్టడీస్ లో ICCR ద్వారా ప్రత్యేకంగా 'సంస్కృత చైర్' ను ఏర్పాటు చేయనున్నారు. (బౌద్ధ స్థలాల పరిరక్షణ విడిగా జరుగుతుంది).

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

భారతదేశ విదేశాంగ విధానానికి సంబంధించి 'కనెక్ట్ సెంట్రల్ ఆసియా' (Connect Central Asia) విధానాన్ని అధికారికంగా ఏ సంవత్సరంలో ప్రారంభించారు? 📌 [BACKGROUND]

A) 1991

B) 2012

C) 2014

D) 2022

Answer: B

Explanation: సెంట్రల్ ఆసియాలోని 5 దేశాలతో విస్తృత సంబంధాల కోసం 2012లో భారత్ తొలిసారిగా కనెక్ట్ సెంట్రల్ ఆసియా విధానాన్ని ప్రారంభించింది.

---

PYQ 2:

ప్రధానమంత్రి ఉజ్బెకిస్తాన్ పర్యటనకు సంబంధించి ఈ క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:

1. భారతదేశపు యూపీఐ (UPI) ద్వారా ఉజ్బెకిస్తాన్ లోని జాతీయ క్యూఆర్ UzQR కి చెల్లింపులు చేయడానికి NIPL మరియు NIPC మధ్య ఒప్పందం కుదిరింది.
2. ఉజ్బెకిస్తాన్ లో ఉన్న ఫయాజ్ టెపా మరియు కారా టెపా అనే ప్రాచీన జైన క్షేత్రాలను పరిరక్షించడానికి భారత్ ఆశయ పత్రంపై సంతకం చేసింది.
3. ఆరల్ సముద్ర ప్రాంతంలో అటవీకరణ కోసం భారత్ ఆర్థిక సహాయం ప్రకటించింది. ఈ సముద్రం ఆఫ్ఘనిస్తాన్ మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్ ల మధ్య ఉంది.

పైన పేర్కొన్న వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనది?

A) 1 మాత్రమే

B) 1 మరియు 2 మాత్రమే

C) 2 మరియు 3 మాత్రమే

D) పైవన్నీ

Answer: A

Explanation: 1వ వాక్యం సరైనది. 2వ వాక్యం తప్పు, ఎందుకంటే ఫయాజ్ టెపా మరియు కారా టెపా అనేవి బౌద్ధ క్షేత్రాలు, జైన క్షేత్రాలు కాదు. 3వ వాక్యం తప్పు, ఎందుకంటే ఆరల్ సముద్రం ఉజ్బెకిస్తాన్ మరియు కజకిస్తాన్ మధ్య ఉంది, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తో దానికి సంబంధం లేదు.

---

PYQ 3:

జతపరుచుము (Match the following - ప్రదేశం మరియు దేశం):

ప్రదేశాలు:

1. టెర్మెజ్ (Termez)
2. సమర్కండ్ (Samarkand)
3. ఆరల్ సముద్రం (Aral Sea)

దేశాలు:

X. ఉజ్బెకిస్తాన్
Y. ఉజ్బెకిస్తాన్ - కజకిస్తాన్ సరిహద్దు
Z. ఉజ్బెకిస్తాన్ - తుర్క్‌మెనిస్తాన్ సరిహద్దు

సరియైన జతలను ఎంచుకోండి:

A) 1-X, 2-X, 3-Y

B) 1-X, 2-Z, 3-Y

C) 1-Z, 2-X, 3-Y

D) 1-X, 2-X, 3-Z

Answer: A

Explanation: టెర్మెజ్ మరియు సమర్కండ్ ఉజ్బెకిస్తాన్‌ లోని ప్రాంతాలు (1-X, 2-X). ఆరల్ సముద్రం ఉజ్బెకిస్తాన్ మరియు కజకిస్తాన్ దేశాల మధ్య ఉన్న సరస్సు (3-Y).

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): ఉజ్బెకిస్తాన్‌తో భారత 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం' అంతర్జాతీయ దౌత్యంలో ఎందుకు కీలకమైనది? తాజా ఒప్పందాల ఆధారంగా విశదీకరించండి.

Answer: భారత విదేశాంగ విధానంలో మధ్య ఆసియా దేశాలతో, ముఖ్యంగా ఉజ్బెకిస్తాన్‌తో సంబంధాలు బలోపేతం చేసుకోవడం భౌగోళిక రాజకీయాల్లో వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ప్రధాని మోదీ తాజా పర్యటనలో దౌత్య సంబంధాలను 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం' స్థాయికి పెంచడం భారత దీర్ఘకాలిక లక్ష్యాలను సూచిస్తుంది.

ఆర్థికంగా చూస్తే, భారత్‌కు చెందిన UPI చెల్లింపుల వ్యవస్థను ఉజ్బెకిస్తాన్ జాతీయ క్యూఆర్ (UzQR) తో అనుసంధానించడం భారతీయ డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (DPI) ప్రపంచవ్యాప్త విస్తరణను, భారత ఆర్థిక దౌత్యాన్ని చాటిచెబుతోంది. అలాగే పర్యావరణపరంగా ఆరల్ సముద్ర ప్రాంత అటవీకరణకు 1 మిలియన్ డాలర్ల గ్రాంట్ మంజూరు చేయడం ద్వైపాక్షిక బాధ్యతతో పాటు పర్యావరణ స్థిరత్వానికి భారత్ ఇస్తున్న ప్రాధాన్యతను హైలైట్ చేస్తుంది. సాంస్కృతికంగా చూస్తే, టెర్మెజ్ లోని బౌద్ధ స్థలాలైన ఫయాజ్ టెపా మరియు కారా టెపాల పరిరక్షణ భారత్ యొక్క 'సాఫ్ట్ పవర్' ను, చారిత్రక బంధాన్ని పునరుద్ధరిస్తుంది.

చివరగా, ఇంధన భద్రత, ప్రాంతీయ స్థిరత్వం మరియు మధ్య ఆసియాలో చైనా ప్రభావాన్ని సమతుల్యం చేయడానికి ఈ ఒప్పందాలు భారత్‌కు అత్యవసరం. భవిష్యత్తులో చాబహార్ పోర్టు ద్వారా అనుసంధానతను మరింత పెంచడం ఈ బంధానికి కీలకం కానుంది.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశం తన 'సాఫ్ట్ పవర్' (Soft Power) దౌత్యాన్ని మధ్య ఆసియాలో ఎలా విస్తరిస్తోంది? భారత విదేశాంగ విధానంలో పర్యావరణం, సంస్కృతి, మరియు డిజిటల్ టెక్నాలజీల పాత్రను ఉజ్బెకిస్తాన్ తో కుదిరిన తాజా ఒప్పందాల నేపథ్యంతో విశ్లేషించండి.

Answer: అంతర్జాతీయ సంబంధాలలో కేవలం సైనిక, ఆర్థిక బలం (Hard Power) మాత్రమే కాకుండా సంస్కృతి, విలువలు, సాంకేతికత ద్వారా ప్రపంచ దేశాలను ఆకట్టుకునే సామర్థ్యమే 'సాఫ్ట్ పవర్'. మధ్య ఆసియాలో, ముఖ్యంగా ఉజ్బెకిస్తాన్ లో భారతదేశం తన కనెక్ట్ సెంట్రల్ ఆసియా విధానంలో భాగంగా ఈ సాఫ్ట్ పవర్ దౌత్యాన్ని అత్యంత సమర్థవంతంగా వినియోగిస్తోంది.

ప్రధానమంత్రి మోదీ తాజా ఉజ్బెకిస్తాన్ పర్యటన దీనికి నిదర్శనం. చారిత్రకంగా రెండు దేశాలకు బలమైన బంధం ఉంది. 1966 నాటి తాష్కెంట్ ఒప్పందం నుండి నేటి 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం' వరకు సంబంధాలు అనేక విధాలుగా పరిణతి చెందాయి. ప్రస్తుత ఒప్పందాలలో సంస్కృతి పాత్ర స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని టెర్మెజ్ ప్రాంతంలో ఉన్న ప్రాచీన ఫయాజ్ టెపా, కారా టెపా బౌద్ధ క్షేత్రాల పరిరక్షణ బాధ్యతను భారత్ తీసుకోవడం ఉమ్మడి ఆసియా వారసత్వాన్ని గౌరవించడమే. అలాగే 100 మంది విద్యార్థులకు హిందీ నేర్చుకునేందుకు లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి స్కాలర్‌షిప్‌లు ఇవ్వడం, తాష్కెంట్‌లో సంస్కృత చైర్ ఏర్పాటు చేయడం ప్రజల మధ్య సంబంధాలను (People-to-people relations) మరింత పెంచుతాయి.

పర్యావరణ దౌత్యం మరో కోణం. ప్రపంచంలోనే పెను పర్యావరణ విపత్తుగా మారిన ఆరల్ సముద్ర ప్రాంతంలో పచ్చదనం పెంచేందుకు భారత్ 1 మిలియన్ డాలర్ల ఆర్థిక సాయం చేయడం పర్యావరణ మార్పులపై భారత నిబద్ధతను తెలియజేస్తుంది. మూడవది, డిజిటల్ దౌత్యం (Digital Diplomacy). ఉజ్బెకిస్తాన్ జాతీయ క్యూఆర్ (UzQR) కి అనుగుణంగా భారతీయ UPI కి వాణిజ్య ఆమోదం లభించడం, భారతదేశ డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్‌కు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న డిమాండ్ ను సూచిస్తోంది.

ముగింపుగా, ఉజ్బెకిస్తాన్‌తో కుదిరిన ఈ 11 ఒప్పందాలు సంప్రదాయ సరిహద్దు భద్రతా అంశాలను దాటి, విద్య, సంస్కృతి, సాంకేతికత, మరియు పర్యావరణ రంగాలలోకి భారత విదేశాంగ విధానం విస్తరించిన తీరును ప్రతిబింబిస్తున్నాయి. ఈ బహుముఖ దౌత్యమే రేపటి భౌగోళిక రాజకీయాల్లో భారత్‌ను ఒక విశ్వసనీయమైన భాగస్వామిగా నిలబెడుతుంది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: Students often confuse ఉజ్బెకిస్తాన్ లో ఏ ప్రాంతంతో గుజరాత్ భాగస్వామ్యం చేసుకుంది అన్న ప్రశ్నలో. The correct fact is సమర్కండ్ (Samarkand), నాట్ తాష్కెంట్. తాష్కెంట్ లో కేవలం స్కాలర్‌షిప్‌లు, సంస్కృత చైర్ ఒప్పందాలు జరిగాయి.
• Trap 2: A common wrong assumption is యూపీఐ అనుసంధానం ఉజ్బెక్ సెంట్రల్ బ్యాంకుతో జరిగిందని భావించడం. The reality is ఎన్‌పీసీఐ ఇంటర్నేషనల్ (NIPL) మరియు ఉజ్బెకిస్తాన్ నేషనల్ ఇంటర్‌బ్యాంక్ ప్రాసెసింగ్ సెంటర్ (NIPC) ల మధ్య ఈ ఒప్పందం కుదిరింది. అలాగే క్యూఆర్ పేరు UzQR.
• Trap 3: Many students miss బౌద్ధ స్థలాల భౌగోళిక ప్రాంతం when answering questions on this topic. Always remember ఫయాజ్ టెపా మరియు కారా టెపా (Fayaz Tepa and Kara Tepa) బౌద్ధ ఆరామాలు ఉజ్బెకిస్తాన్ లోని టెర్మెజ్ (Termez) లో ఉన్నాయి, వాటిని ఆఫ్ఘనిస్తాన్ లోని బమియాన్ బుద్ధులతో కన్ఫ్యూజ్ అవ్వకండి.

---

🧭 Exam Tip

ప్రిలిమ్స్ (Prelims) కోసం అభ్యర్థులు కచ్చితంగా ఆరల్ సముద్రం (Aral Sea) ఎక్కడ ఉంది, సరిహద్దు దేశాలు ఏవి అనే మ్యాప్ పాయింటింగ్ అంశంపై దృష్టి పెట్టాలి. అలాగే యూపీఐ (UPI) అంతర్జాతీయ విస్తరణ జాబితాలో ఉజ్బెకిస్తాన్ చేరిక, ఫయాజ్ టెపా బౌద్ధ క్షేత్రాల గురించి అడిగే ఛాన్స్ ఉంది. మెయిన్స్ (Mains) ఎగ్జామినర్లు 'ఇండియాస్ డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ స్ప్రెడ్' లేదా 'సౌత్ సౌత్ కోఆపరేషన్ (South-South Cooperation) పర్యావరణ కోణంలో' విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు అడగవచ్చు. ఇంటర్వ్యూ రౌండ్‌లో 'మధ్య ఆసియా దేశాలతో భారత్ ఒప్పందాలు చైనాను ఎదుర్కోవడానికి ఎలా ఉపయోగపడతాయి?' అనే కోణంలో అభ్యర్థులు జవాబులు సిద్ధం చేసుకోవాలి.