నీటి భద్రత కలిగిన భారతదేశంపై తొలి శాఖాగత సదస్సు

What Happened

కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ 2026 సెప్టెంబర్ 1 మరియు 2 తేదీలలో 'మొదటి డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్' (First Departmental Summit) ను నిర్వహిస్తోంది. భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ఆకాంక్షల మేరకు 'టీమ్ ఇండియా' స్ఫూర్తితో ఈ సదస్సును ప్రారంభించారు. నీటి భద్రత, జల సంరక్షణ, మరియు కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య మెరుగైన సమన్వయమే లక్ష్యంగా ఈ కార్యక్రమం రూపుదిద్దుకుంది.

When & Where

ఈ రెండు రోజుల సదస్సు 2026 సెప్టెంబర్ 1, 2 తేదీలలో న్యూఢిల్లీలోని సుష్మా స్వరాజ్ భవన్‌లో జరుగుతోంది. దేశ రాజధానిలో ఈ సమావేశం జరగడం జాతీయ విధానాల రూపకల్పనకు మరియు రాష్ట్రాలతో ప్రత్యక్ష సంభాషణలకు అనువైన వేదికను అందిస్తుంది.

Who Is Involved

• కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ: ఈ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహిస్తున్న నోడల్ సంస్థ.
• ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ: ఈ తరహా డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్‌ల రూపకల్పన వెనుక ఉన్న దార్శనికుడు.
• రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు: రాష్ట్రాల రాజకీయ నాయకత్వం మరియు సీనియర్ అధికారులు పాల్గొంటారు.
• స్థానిక సంఘాలు: కమ్యూనిటీ ఆధారిత నీటి నిర్వహణను బలోపేతం చేయడానికి భాగస్వామ్య పక్షాలు.

How It Works

• సమస్యల గుర్తింపు: కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రతినిధులు ఒకే వేదికపైకి వచ్చి నీటి ప్రాజెక్టుల అమలులో ఉన్న సవాళ్లను చర్చిస్తారు.
• నాలుగు మూల స్తంభాలు: సదస్సు ప్రధానంగా నాలుగు అంశాలపై (ప్రాజెక్టుల సకాల అమలు, క్యాచ్ ది రైన్, తాగునీటి వనరుల సుస్థిరత, JJM 2.0 నిర్వహణ) దృష్టి సారిస్తుంది.
• ఉత్తమ పద్ధతుల మార్పిడి: రాష్ట్రాలు తాము అమలు చేస్తున్న విజయవంతమైన నీటి సంరక్షణ పద్ధతులను ఇతర రాష్ట్రాలతో పంచుకుంటాయి.
• లక్ష్యాల నిర్ధారణ: చర్చల అనంతరం, నిర్దిష్ట కాల వ్యవధిలో సాధించాల్సిన లక్ష్యాలను నిర్దేశించుకుని ఒక కార్యాచరణ ప్రణాళికను (Action Plan) రూపొందిస్తారు.

Why It Matters

UPSC GS Paper 2 (Governance & Constitution) పరంగా ఇది అత్యంత కీలకమైనది. నీరు రాష్ట్రాల జాబితాలో ఉన్నందున, జాతీయ స్థాయి నీటి భద్రత సాధించడానికి 'సహకార సమాఖ్యవాదం' (Cooperative Federalism) తప్పనిసరి. సమాజం పరంగా పరిశీలిస్తే, గ్రామీణ ప్రజలకు సురక్షిత తాగునీరు అందించడం వారి జీవన ప్రమాణాలను, ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది. ఆర్థికంగా చూస్తే, సకాలంలో ప్రాజెక్టులు పూర్తి కావడం వల్ల వ్యయం తగ్గుతుంది.

Historical Background

• 2019: నీటి వనరుల నిర్వహణను ఏకీకృతం చేసేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖను ఏర్పాటు చేసింది.
• 2019: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని ప్రతి ఇంటికి కొళాయి ద్వారా నీటిని అందించేందుకు 'జల్ జీవన్ మిషన్' (JJM) ప్రారంభించబడింది.
• 2021: వర్షపు నీటిని ఒడిసిపట్టే ఉద్దేశంతో 'క్యాచ్ ది రైన్' (Catch the Rain) ప్రచారాన్ని జాతీయ స్థాయిలో ప్రారంభించారు.

Previous Related Events

• జనవరి 2023: భోపాల్‌లో మొదటి ఆల్ ఇండియా యాన్యువల్ స్టేట్ మినిస్టర్స్ కాన్ఫరెన్స్ ఆన్ వాటర్ "Water Vision@2047" థీమ్‌తో జరిగింది.
• మార్చి 2024: జల్ జీవన్ మిషన్ కింద 70% కంటే ఎక్కువ గ్రామీణ ఇళ్లకు కుళాయి కనెక్షన్లు అందించినట్లు కేంద్రం ప్రకటించింది.
• ఆగస్టు 2026: బీహార్ మరియు జార్ఖండ్ మధ్య సోన్ నది జలాల పంపిణీకి సంబంధించి చారిత్రాత్మక ఒప్పందం కుదిరింది.

Static GK Connection

• రాష్ట్రాల జాబితా (State List): రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్‌లో 'నీరు' (నీటి పారుదల, కాలువలు, మురుగునీటి పారుదల, నీటి నిల్వ) రాష్ట్రాల జాబితాలోని ఎంట్రీ 17 లో ఉంది.
• ఆర్టికల్ 262: అంతర్-రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాల పరిష్కారానికి పార్లమెంటుకు అధికారం ఇస్తుంది, ఇది నీటి నిర్వహణలో కేంద్ర పాత్రను స్పష్టం చేస్తుంది.

India & World Comparison

ప్రపంచంలో అత్యధికంగా భూగర్భ జలాలను వినియోగిస్తున్న దేశం భారతదేశం (ప్రపంచ భూగర్భ జల వినియోగంలో దాదాపు 25%). ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యం - 6 (UN SDG 6) "అందరికీ పరిశుభ్రమైన నీరు మరియు పారిశుధ్యం" సాధనలో భారతదేశపు జల్ జీవన్ మిషన్ మరియు ఈ సదస్సు అత్యంత కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.

Future Impact

• JJM 2.0 వేగవంతం: 'జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0' ద్వారా పంపిణీ నెట్‌వర్క్‌ల నిర్వహణ మరియు మన్నిక (O&M) పై భవిష్యత్తులో ప్రధాన దృష్టి ఉంటుంది.
• జవాబుదారీతనం: డిజిటల్ మానిటరింగ్ మరియు అసెట్ మేనేజ్‌మెంట్ ద్వారా నీటి వనరుల పర్యవేక్షణలో పారదర్శకత పెరుగుతుంది.
• వికసిత్ భారత్ 2047: స్వాతంత్య్రం వచ్చి 100 ఏళ్లు పూర్తయ్యే నాటికి (2047) దేశాన్ని સંપૂર્ણ 'నీటి భద్రత' (Water Secure) ఉన్న దేశంగా తీర్చిదిద్దే లక్ష్యం సాకారమవుతుంది.

---

🔑 Key Points for Revision

• 2026 సెప్టెంబర్ 1-2 తేదీలలో న్యూఢిల్లీలో మొదటి డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్.
• నోడల్ ఏజెన్సీ: కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ.
• ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ కలలుగన్న 'కోఆపరేటివ్ ఫెడరలిజం' (సహకార సమాఖ్యవాదం) స్ఫూర్తిగా ఈ సదస్సు.
• ప్రధాన లక్ష్యం: 'వాటర్ సెక్యూర్ ఇండియా' మరియు 'వికసిత్ భారత్ 2047'.
• సదస్సు నాలుగు స్తంభాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
• 1వ స్తంభం: నీటి ప్రాజెక్టుల సకాల పూర్తి.
• 2వ స్తంభం: జల్ సంచయ్ జన్ భాగీదారీ (క్యాచ్ ది రైన్).
• 3వ స్తంభం: తాగునీటి వనరుల సుస్థిరత (Source Sustainability).
• 4వ స్తంభం: జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 ఆపరేషన్ మరియు నిర్వహణ (O&M).
• రాజ్యాంగపరంగా నీరు 7వ షెడ్యూల్ (ఎంట్రీ 17) కింద రాష్ట్రాల జాబితాలోకి వస్తుంది.
• టీమ్ ఇండియా విధానంలో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి విధాన రూపకల్పన చేస్తాయి.
• నీటి సంరక్షణ, వర్షపు నీటి నిల్వ మరియు భూగర్భ జలాల పెంపుదలపై చర్చిస్తారు.
• సాంకేతికత ఉపయోగం: డిజిటల్ మానిటరింగ్ మరియు అసెట్ మేనేజ్‌మెంట్.
• జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ 2019 లో ఏర్పడింది.
• కమ్యూనిటీ ఆధారిత నీటి నిర్వహణను (Community-led governance) బలోపేతం చేయడమే అంతిమ లక్ష్యం.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: Cooperative Federalism in Water Management (జల వనరుల నిర్వహణలో సహకార సమాఖ్యవాదం)

• Definition: కేంద్రం మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు జాతీయ లక్ష్యాల సాధనలో సమాన భాగస్వాములుగా సమన్వయంతో కలిసి పనిచేసే విధానమే సహకార సమాఖ్యవాదం.
• Constitutional / Legal Basis: 7వ షెడ్యూల్, ఆర్టికల్ 246 (అధికారాల విభజన). ఎంట్రీ 17 (రాష్ట్ర జాబితా) మరియు ఎంట్రీ 56 (కేంద్ర జాబితా).
• Scientific / Economic Principle: వనరుల గరిష్టీకరణ (Resource Optimization) మరియు వికేంద్రీకృత ప్రణాళిక (Decentralized Planning).
• How it connects to this event: రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల సహకారం లేకుండా కేంద్రం నీటి పథకాలను విజయవంతంగా అమలు చేయలేదు కాబట్టి ఈ సదస్సు ఏర్పాటు చేయబడింది.
• Origin & History: భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు మొదటి నుంచీ సహకార సమాఖ్యవాదానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చారు, అయితే దీనికి అసలైన ప్రోత్సాహం నీటి అకౌంటింగ్ విధానాలతో ఇటీవలి కాలంలో (2015 నీతి ఆయోగ్ స్థాపన తర్వాత) పెరిగింది.
• Key milestone 1: 2019లో వివిధ జల విభాగాలను కలిపి ఒకే గొడుగు కింద జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖగా ఏర్పాటు చేయడం.
• Key milestone 2: 2023 లో జరిగిన తొలి "Water Vision@2047" ఆల్ ఇండియా మినిస్టర్స్ కాన్ఫరెన్స్.
• Related Acts / Schemes / Treaties: జల్ జీవన్ మిషన్, క్యాచ్ ది రైన్ ప్రచారం, ఇంటర్-స్టేట్ రివర్ వాటర్ డిస్ప్యూట్స్ యాక్ట్ 1956.
• Nodal Ministry / Body: కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ మరియు నీతి ఆయోగ్.
• India-specific relevance: వాతావరణ మార్పుల వల్ల వర్షపాతం అనిశ్చితికి గురవుతున్న భారత వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థకు నీటి భద్రత ప్రాణాధారం.
• Global comparison: ఆస్ట్రేలియా మరియు అమెరికా వంటి దేశాలు కూడా నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల నిర్వహణకు సమాఖ్య స్థాయిలో సమన్వయ వ్యవస్థలను కలిగి ఉన్నాయి (ఉదా: ముర్రే-డార్లింగ్ బేసిన్ అథారిటీ).
• Data point: నీతి ఆయోగ్ విడుదల చేసే కాంపోజిట్ వాటర్ మేనేజ్‌మెంట్ ఇండెక్స్ (CWMI) రాష్ట్రాల పనితీరును అంచనా వేస్తుంది.
• Common exam angle: UPSC ఎల్లప్పుడూ "నీటి నిర్వహణలో కేంద్ర-రాష్ట్రాల సంబంధాలు" లేదా "జల్ జీవన్ మిషన్ విజయాలు-సవాళ్లు" గురించి అడుగుతుంది.
• Easy memory hook: గుర్తుంచుకోండి: 4 P's of Summit - Projects, Participation (Catch Rain), Purity (Source), Preservation (O&M of JJM 2.0).

---

❓ Practice MCQs

Q1. వాటర్ సెక్యూర్ ఇండియా లక్ష్యంతో తొలి 'డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్'ను నిర్వహిస్తున్న మంత్రిత్వ శాఖ ఏది? [Easy]

A) వ్యవసాయం మరియు రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ

B) కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ

C) పర్యావరణం, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ

D) పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ

Answer: B

Explanation: కేంద్ర జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ 2026 సెప్టెంబర్ 1-2 తేదీల్లో న్యూఢిల్లీలో ఈ మొదటి సదస్సును నిర్వహిస్తోంది.

---

Q2. ఇటీవల వార్తల్లో నిలిచిన మొదటి జల శక్తి డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్ ఏ నగరంలో జరుగుతోంది? [Easy]

A) భోపాల్

B) హైదరాబాద్

C) న్యూఢిల్లీ

D) వారణాసి

Answer: C

Explanation: ఈ సదస్సు న్యూఢిల్లీలోని సుష్మా స్వరాజ్ భవన్‌లో నిర్వహించబడుతోంది.

---

Q3. జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ నిర్వహిస్తున్న డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్‌లో ప్రధానంగా ఎన్ని ఇతివృత్తాలు (Thematic Pillars) ఉన్నాయి? [Moderate]

A) మూడు

B) నాలుగు

C) ఐదు

D) ఆరు

Answer: B

Explanation: ఈ సదస్సు ప్రధానంగా ప్రాజెక్టుల సకాల పూర్తి, క్యాచ్ ది రైన్, వనరుల సుస్థిరత మరియు జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 నిర్వహణ అనే నాలుగు స్తంభాలపై దృష్టి సారించింది.

---

Q4. భారత రాజ్యాంగంలోని ఏ జాబితా కింద 'నీరు' (Water) పొందుపరచబడింది? [Moderate]

A) కేంద్ర జాబితా

B) రాష్ట్ర జాబితా

C) ఉమ్మడి జాబితా

D) అవశిష్ట అధికారాలు

Answer: B

Explanation: రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ కింద రాష్ట్ర జాబితాలోని ఎంట్రీ 17 లో నీరు అనేది రాష్ట్ర అంశంగా ఉంది.

---

Q5. జల్ సంచయ్ జన్ భాగీదారీ కార్యక్రమంలో కింది వాటిలో ఏ ప్రచారం అంతర్భాగంగా ఉంది? [Moderate]

A) జల్ క్రాంతి అభియాన్

B) క్యాచ్ ది రైన్ (Catch the Rain)

C) నమామి గంగే

D) స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్

Answer: B

Explanation: ఈ సదస్సులోని నాల్గవ పిల్లర్లలో రెండవది 'జల్ సంచయ్ జన్ భాగీదారీ - క్యాచ్ ది రైన్' కార్యక్రమానికి సంబంధించినది.

---

Q6. కింది వాటిలో మొదటి డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్ (2026) కు సంబంధించి సరికాని ప్రధాన అంశం (Pillar) ఏది? [Tricky]

A) నీటి మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల సకాల అమలు

B) అంతర్జాతీయ నదీ జలాల ఒప్పందాలపై పునఃసమీక్ష

C) తాగునీటి వ్యవస్థల మూలాల సుస్థిరత

D) గ్రామీణ తాగునీటి సరఫరా పథకాల ఆపరేషన్ మరియు నిర్వహణ (JJM 2.0)

Answer: B

Explanation: అంతర్జాతీయ నదీ జలాల ఒప్పందాల గురించి ఈ సదస్సు యొక్క నాలుగు పిల్లర్లలో ప్రస్తావించబడలేదు. ఇది ప్రధానంగా దేశీయ నీటి భద్రతపై దృష్టి సారించింది.

---

Q7. "వికసిత్ భారత్ 2047 మరియు వాటర్ సెక్యూర్ ఇండియా" కు సంబంధించి 'డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్' ప్రధానంగా దేనిని ప్రోత్సహించడానికి ఉద్దేశించబడింది? [Tricky]

A) నీటిని పూర్తిగా ప్రైవేటీకరించడం

B) కేంద్రం చేతిలో నీటి నియంత్రణను కేంద్రీకరించడం

C) కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య సహకార సమాఖ్యవాదాన్ని (Cooperative Federalism) బలోపేతం చేయడం

D) పట్టణ ప్రాంతాల్లో మాత్రమే నీటి వనరుల పెంపు

Answer: C

Explanation: ప్రధాని దార్శనికత మేరకు కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య సహకార సమాఖ్యవాదాన్ని బలోపేతం చేయడం కోసం ఈ సదస్సును 'టీమ్ ఇండియా' స్ఫూర్తితో నిర్వహిస్తున్నారు.

---

Q8. జల్ జీవన్ మిషన్ కు సంబంధించి ఈ డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్‌లో ఏ అంశంపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించారు? [Tricky]

A) ప్రతి ఇంటికి కేవలం కుళాయిలు ఉచితంగా ఇవ్వడం

B) జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 కింద ఆపరేషన్ మరియు నిర్వహణ (O&M)

C) ప్రాజెక్టును పూర్తిగా రాష్ట్రాలకే అప్పగించడం

D) కేవలం మురుగునీటి శుద్ధి

Answer: B

Explanation: జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 కింద గ్రామీణ తాగునీటి సరఫరా పథకాల ఆపరేషన్ మరియు నిర్వహణ (Operation & Maintenance) అనేది ఈ సదస్సు యొక్క కీలక స్తంభాలలో ఒకటి.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ నిర్వహిస్తున్న 'మొదటి డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్' (2026) యొక్క ప్రాథమిక లక్ష్యం ఏమిటి?

A) కొత్త అంతర్-రాష్ట్ర నదీ జలాల ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేయడం.

B) వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల ఎగుమతి విధానాలపై చర్చించడం.

C) 'టీమ్ ఇండియా' స్ఫూర్తితో సహకార సమాఖ్యవాదాన్ని పెంపొందిస్తూ నీటి భద్రతను సాధించడం.

D) పట్టణ మురుగునీటి పారుదల ప్రాజెక్టుల ప్రైవేటీకరణ.

Answer: C

Explanation: కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య సహకార సమాఖ్యవాదాన్ని బలోపేతం చేయడం మరియు వాటర్ సెక్యూర్ ఇండియా సాధన దీని ప్రాథమిక లక్ష్యాలు.

---

PYQ 2:

ఇటీవల జరిగిన 'మొదటి డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్ ఆన్ వాటర్' కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:

1. ఈ సదస్సులో 'జల్ సంచయ్ జన్ భాగీదారీ-క్యాచ్ ది రైన్' అనేది కీలక ఇతివృత్తాలలో ఒకటి.
2. భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం నీరు (Water) అనేది కేంద్ర జాబితాలోని అంశం, కావున రాష్ట్రాలకు ఇందులో పాత్ర లేదు.
3. జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0 (JJM 2.0) కింద ప్రాజెక్టుల నిర్వహణ గురించి ఈ సదస్సులో చర్చించారు.

పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 1 మరియు 3 మాత్రమే

C) 2 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: B

Explanation: నీరు అనేది రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం 'రాష్ట్రాల జాబితా' (Entry 17) లోకి వస్తుంది. కాబట్టి వాక్యం 2 తప్పు. వాక్యాలు 1 మరియు 3 సరైనవి.

---

PYQ 3:

కింది వాటిని పరిగణించండి:

ప్రతిపాదన (A): జల భద్రత (Water Security) సాధించడానికి జాతీయ విధానాల రూపకల్పనలో కేంద్రంతో పాటు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల చురుకైన భాగస్వామ్యం అత్యంత ఆవశ్యకం.

కారణం (R): భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం నీటి పారుదల, నీటి సరఫరా మరియు కాలువల నిర్వహణ రాష్ట్రాల పరిధిలోకి వస్తాయి.

A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కు సరైన వివరణ.

B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు సరైన వివరణ కాదు.

C) A సరైనది కానీ R తప్పు.

D) A తప్పు కానీ R సరైనది.

Answer: A

Explanation: నీరు అనేది రాష్ట్ర అంశం అయినందున (కారణం R), జాతీయ జల భద్రత సాధించడానికి కేంద్ర-రాష్ట్రాల సమన్వయం లేదా సహకార సమాఖ్యవాదం అవసరం (ప్రతిపాదన A). కావున R అనేది A కు ఖచ్చితమైన కారణం.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో జల భద్రతను (Water Security) సాధించడంలో 'సహకార సమాఖ్యవాదం' (Cooperative Federalism) యొక్క ప్రాముఖ్యతను విశ్లేషించండి.

భారతదేశంలో 'వికసిత్ భారత్ 2047' లక్ష్యంగా నీటి భద్రతను సాధించడానికి సహకార సమాఖ్యవాదం అత్యంత కీలకం. భారత రాజ్యాంగంలోని 7వ షెడ్యూల్, ఎంట్రీ 17 ప్రకారం 'నీరు' రాష్ట్రాల జాబితాలోని అంశం. కాబట్టి, కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎన్ని పథకాలను రూపొందించినా, వాటి విజయవంతమైన అమలు రాష్ట్రాల భాగస్వామ్యంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది.

జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో 2026 సెప్టెంబర్‌లో న్యూఢిల్లీలో జరిగిన 'మొదటి డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్' సరిగ్గా ఇదే 'టీమ్ ఇండియా' స్ఫూర్తిని నొక్కిచెప్పింది. జల్ జీవన్ మిషన్, క్యాచ్ ది రైన్ వంటి కార్యక్రమాలు క్షేత్ర స్థాయిలో విజయవంతం కావాలంటే కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య విధానపరమైన ఏకాభిప్రాయం, సాంకేతిక మార్పిడి, మరియు నిధుల పంపిణీ సక్రమంగా జరగాలి. ఉదాహరణకు, భూగర్భ జలాల పెంపు మరియు మూలాల సుస్థిరత (Source Sustainability) వంటి అంశాల్లో స్థానిక భౌగోళిక పరిస్థితులను బట్టి రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలే మెరుగైన ప్రణాళికలు చేయగలవు.

ముగింపుగా, నీటి వనరుల సమర్థవంతమైన నిర్వహణకు, అంతర్-రాష్ట్ర వివాదాలను పక్కనపెట్టి కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాలు ఉమ్మడి వ్యూహంతో ముందుకు సాగడం జల భద్రతకు ఏకైక మార్గం.

---

Question 2 (250 words): గ్రామీణ ప్రాంతాలకు సురక్షిత తాగునీరు అందించడంలో 'జల్ జీవన్ మిషన్' (JJM) ఒక విప్లవాత్మక అడుగు. అయితే, దీర్ఘకాలంలో పథకాల మన్నికను (Sustainability) కాపాడుకోవడంలో ఎదురవుతున్న సవాళ్లను వివరిస్తూ, ఇటీవలి 'మొదటి డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్ ఆన్ వాటర్' దీనికి ఏ విధంగా పరిష్కారం చూపుతుందో చర్చించండి.

గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని ప్రతి ఇంటికి కొళాయి ద్వారా సురక్షితమైన తాగునీటిని అందించే లక్ష్యంతో ప్రారంభించిన 'జల్ జీవన్ మిషన్' (JJM) భారతదేశ ఆరోగ్య మరియు సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలలో ఒక చారిత్రాత్మక మైలురాయి. దేశవ్యాప్తంగా కోట్ల కొద్దీ ఇళ్లకు కనెక్షన్లు ఇచ్చినప్పటికీ, ఈ మౌలిక సదుపాయాల దీర్ఘకాలిక నిర్వహణ (Operation & Maintenance) మరియు నీటి వనరుల సుస్థిరత (Source Sustainability) ప్రస్తుతం అతిపెద్ద సవాళ్లుగా మారుతున్నాయి.

వేసవి కాలంలో భూగర్భ జలాలు అడుగంటిపోవడం, పంచాయతీల వద్ద సరైన నిధులు మరియు సాంకేతిక నైపుణ్యం లేకపోవడం వల్ల వేసిన పైపులైన్లు మూలపడే ప్రమాదం ఉంది. ఈ సవాళ్లను అధిగమించడానికి, 2026 సెప్టెంబర్ 1-2 తేదీలలో న్యూఢిల్లీలో జరిగిన 'మొదటి డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్' కీలక వేదికగా నిలిచింది. ఈ సదస్సు ప్రత్యేకంగా 'JJM 2.0 ఆపరేషన్ మరియు నిర్వహణ' తో పాటు 'మూలాల సుస్థిరత' (Source sustainability of drinking water systems) ను తమ నాలుగు ప్రధాన ఇతివృత్తాలలో (pillars) చేర్చింది.

సమస్యలను పరిష్కరించడానికి, కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు సంయుక్తంగా జల సంచయ్ జన్ భాగీదారీ ద్వారా ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని పెంపొందించడం, వర్షపు నీటి నిల్వ నిర్మాణాలను పెంచడం, డిజిటల్ మానిటరింగ్ మరియు అసెట్ మేనేజ్‌మెంట్ వంటి ఆధునిక పద్ధతులను వినియోగించడంపై ఈ సదస్సులో దృష్టి సారించారు.

ముగింపుగా, కేవలం మౌలిక సదుపాయాల కల్పనతోనే సరిపెట్టకుండా, సమాజ భాగస్వామ్యంతో కూడిన 'కమ్యూనిటీ-లెడ్ వాటర్ గవర్నెన్స్' (Community-led water governance) ద్వారా ప్రాజెక్టుల దీర్ఘకాలిక నిర్వహణ సాధ్యమవుతుంది. ఇది 'వాటర్ సెక్యూర్ ఇండియా 2047' దార్శనికతకు బలమైన పునాది వేస్తుంది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: Students often confuse జాతీయ జల విధానం తో నీరు అనేది రాజ్యాంగ పరంగా కేంద్ర జాబితా అని అనుకుంటారు. The correct fact is నీరు అనేది 7వ షెడ్యూల్ ప్రకారం పూర్తిగా రాష్ట్రాల జాబితా (State List - Entry 17) కు చెందుతుంది.
• Trap 2: A common wrong assumption is ఈ డిపార్ట్‌మెంటల్ సమ్మిట్ కేవలం అంతర్-రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల పరిష్కారం కోసం ఏర్పాటు చేయబడిందని భావిస్తారు. The reality is ఇది వాటర్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ప్రాజెక్టుల సకాల పూర్తి, JJM 2.0 నిర్వహణ మరియు నీటి భద్రత (Water Secure India) పై దృష్టి పెడుతుంది.
• Trap 3: Many students miss ఈ సదస్సులోని 4 నిర్దిష్ట స్తంభాలను (4 Pillars) when answering questions on this topic. Always remember క్యాచ్ ది రైన్ (Catch the rain) మరియు సోర్స్ సస్టైనబిలిటీ (Source Sustainability) ఈ స్తంభాలలో ముఖ్యమైనవి.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims: సదస్సు జరిగిన ప్రదేశం (న్యూఢిల్లీ), సదస్సులో ఉన్న నాలుగు ప్రధాన ఇతివృత్తాలు (Pillars), మరియు నీటికి సంబంధించిన రాజ్యాంగ ఆర్టికల్స్/ఎంట్రీలపై నేరుగా ప్రశ్నలు అడిగే అవకాశం ఉంది.
• Mains: GS-2 (Governance) పేపర్‌లో కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు మరియు జల వనరుల నిర్వహణలో 'సహకార సమాఖ్యవాదం' పాత్రపై విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం అత్యధికం.
• Interview: "JJM 2.0 లో కమ్యూనిటీ ఆధారిత నిర్వహణ ఎందుకు అవసరం?" లేదా "భవిష్యత్తులో భారతీయ నీటి సంక్షోభాన్ని ఎలా ఎదుర్కోవాలి?" అనే కోణంలో ఇంటర్వ్యూ బోర్డు అభిప్రాయాలు అడగవచ్చు.
• Prediction: రాబోయే UPSC/State PSC పరీక్షల్లో 'జల్ జీవన్ మిషన్ 2.0' లో మౌలిక సదుపాయాల నిర్వహణ (O&M) ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లపై ఒక మెయిన్స్ ప్రశ్న తప్పనిసరిగా ఆశించవచ్చు.