కేంద్ర రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ సెప్టెంబర్ 1, 2026న న్యూఢిల్లీలో 16 డిఫెన్స్ పబ్లిక్ సెక్టార్ అండర్టేకింగ్స్ (DPSUలు) వార్షిక పనితీరు సమీక్షను నిర్వహించారు. స్వదేశీ రక్షణ సాంకేతిక పరిజ్ఞాన అభివృద్ధి మరియు ఎగుమతుల పెంపుదల ఈ సమీక్ష ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. ఈ కార్యక్రమంలో HAL, MDL, BEL సహా ఏడు DPSUల CMDలు ప్రభుత్వ వాటాకు సంబంధించిన డివిడెండ్ చెక్కులను అందజేశారు. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఈ సంస్థల టర్నోవర్ 15.4% వృద్ధితో రూ.1.29 లక్షల కోట్లకు చేరగా, రక్షణ ఎగుమతులలో ఏకంగా 151.2% భారీ పెరుగుదల నమోదైంది. ఈ సందర్భంగా రక్షణ సాంకేతికతపై విద్యార్థులకు అవగాహన కల్పించే 'DISHA' సహా నాలుగు పుస్తకాలను ఆవిష్కరించారు.
కేంద్ర రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ సెప్టెంబర్ 1, 2026న భారతదేశంలోని 16 డిఫెన్స్ పబ్లిక్ సెక్టార్ అండర్టేకింగ్స్ (DPSUల) వార్షిక పనితీరు సమీక్షా సమావేశాన్ని నిర్వహించారు. స్వదేశీ సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయడం మరియు రక్షణ ఎగుమతులను మెరుగుపరచడం ఈ సమావేశం యొక్క ప్రధాన ఎజెండా. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఈ సంస్థల అద్భుతమైన ఆర్థిక పనితీరును మంత్రి ప్రశంసించారు. అలాగే రక్షణ రంగ స్వయం సమృద్ధిని వివరించే నాలుగు పుస్తకాలను ఈ సందర్భంగా విడుదల చేశారు.
ఈ వార్షిక పనితీరు సమీక్షా సమావేశం సెప్టెంబర్ 1, 2026న న్యూఢిల్లీలో జరిగింది. ఇది భారత రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Defence) ఆధ్వర్యంలో దేశ రాజధానిలో ప్రతి సంవత్సరం నిర్వహించే ఉన్నత స్థాయి వ్యూహాత్మక కార్యక్రమం.
ఈ పరిణామం ఆత్మనిర్భర్ భారత్ (స్వయం సమృద్ధ భారత్) సాధనలో అత్యంత కీలకం. రక్షణ ఎగుమతులలో 151.2% వృద్ధి భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు భారీ ఊతాన్ని ఇస్తుంది. వ్యూహాత్మకంగా ఇది ఇతర దేశాలపై భారత్ ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడమే కాకుండా, విదేశీ మారక ద్రవ్యాన్ని (Forex reserves) పెంచుతుంది. UPSC GS Paper 3 (ఆర్థికాభివృద్ధి, స్వదేశీకరణ) మరియు GS Paper 2 (ప్రభుత్వ విధానాలు) దృక్కోణంలో ఇది చాలా ముఖ్యమైనది.
భారతదేశ రక్షణ రంగ ప్రభుత్వ సంస్థల (DPSUs) స్థాపన స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే మొదలైంది.
ప్రపంచంలో అతిపెద్ద రక్షణ సామగ్రి దిగుమతిదారులలో భారతదేశం ఎప్పుడూ మొదటి ఐదు స్థానాల్లో (SIPRI నివేదికల ప్రకారం) ఉంటుంది. అయితే తాజా ఆర్థిక గణాంకాల ప్రకారం రక్షణ ఎగుమతులలో 151.2% వృద్ధి సాధించడం ద్వారా, భారత్ తన స్థానాన్ని కేవలం దిగుమతిదారుడి స్థాయి నుండి ప్రపంచ స్థాయి రక్షణ తయారీ మరియు ఎగుమతిదారుగా (Global Defence Exporter) మార్చుకుంటోంది.
151.2% ఎగుమతుల పెరుగుదల భారతదేశాన్ని భవిష్యత్తులో గ్లోబల్ డిఫెన్స్ సప్లై చైన్లో ప్రధాన భాగస్వామిగా మారుస్తుంది. HAL ఆధునికీకరణ రోడ్మ్యాప్ రాబోయే దశాబ్దంలో AI ఆధారిత రక్షణ పరికరాలు, డ్రోన్లు, అడ్వాన్స్డ్ ఫైటర్ జెట్ల తయారీని వేగవంతం చేస్తుంది. DISHA కార్యక్రమం భవిష్యత్తులో రక్షణ పరిశోధన కోసం (R&D) యువ ఇంజనీర్లను మరియు శాస్త్రవేత్తలను తీర్చిదిద్దుతుంది.
Core Concept: రక్షణ రంగంలో స్వదేశీకరణ మరియు DPSUలు (Defence Indigenisation & DPSUs)
Q1. సెప్టెంబర్ 1, 2026న 16 డిఫెన్స్ పబ్లిక్ సెక్టార్ అండర్టేకింగ్స్ (DPSUల) వార్షిక పనితీరు సమీక్షను ఎవరు నిర్వహించారు? [Easy]
A) ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ
B) కేంద్ర హోం మంత్రి అమిత్ షా
C) కేంద్ర రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్
D) రక్షణ శాఖ కార్యదర్శి
Answer: C
Explanation: కేంద్ర రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ సెప్టెంబర్ 1, 2026న న్యూఢిల్లీలో 16 DPSUల వార్షిక పనితీరును సమీక్షించారు.
Q2. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో 16 DPSUల మొత్తం టర్నోవర్ ఎంతగా నమోదైంది? [Easy]
A) రూ. 1.05 లక్షల కోట్లు
B) రూ. 1.29 లక్షల కోట్లు
C) రూ. 1.50 లక్షల కోట్లు
D) రూ. 2.10 లక్షల కోట్లు
Answer: B
Explanation: 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో DPSUల మొత్తం టర్నోవర్ రూ. 1.29 లక్షల కోట్లుగా నమోదైంది, ఇది 15.4% వృద్ధి.
Q3. విద్యార్థులకు ఆధునిక తయారీ ప్రక్రియలు మరియు రక్షణ సాంకేతిక పరిజ్ఞానంపై ప్రత్యక్ష (hands-on) అవగాహన కల్పించడానికి రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ ఆవిష్కరించిన కార్యక్రమం/పుస్తకం పేరు ఏమిటి? [Moderate]
A) PRERANA
B) DISHA
C) DRISHTI
D) VIKAS
Answer: B
Explanation: విద్యార్థులకు రక్షణ సాంకేతికతపై అవగాహన కల్పించేందుకు DPSUల చొరవగా 'DISHA' కార్యక్రమానికి సంబంధించిన పుస్తకాన్ని రక్షణ మంత్రి ఆవిష్కరించారు.
Q4. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో గత ఏడాదితో పోలిస్తే భారతదేశ రక్షణ ఎగుమతులలో ఎంత శాతం వృద్ధి నమోదైంది? [Moderate]
A) 55.4%
B) 105.6%
C) 120.5%
D) 151.2%
Answer: D
Explanation: 2025-26లో DPSUల రక్షణ ఎగుమతులు గత ఆర్థిక సంవత్సరంతో పోలిస్తే అద్భుతంగా 151.2% వృద్ధిని సాధించాయి.
Q5. 2025-26లో ప్రభుత్వ వాటాకు సంబంధించి డివిడెండ్ చెక్కులను ఎన్ని DPSUల CMDలు రక్షణ మంత్రికి సమర్పించారు? [Moderate]
A) 16
B) 10
C) 7
D) 5
Answer: C
Explanation: మొత్తం 16 DPSUలను సమీక్షించినప్పటికీ, HAL, MDL, BEL వంటి 7 DPSUల CMDలు మాత్రమే డివిడెండ్ చెక్కులను సమర్పించారు.
Q6. ఈ కార్యక్రమంలో రక్షణ మంత్రి విడుదల చేసిన పుస్తకాల జాబితాలో కింది వాటిలో ఏది లేదు? [Tricky]
A) Aatmanirbhar DPSU - A journey of DPSUs towards Self-Reliance
B) DISHA
C) India's Defence Export Vision 2030
D) Indigenisation Roadmap of HAL
Answer: C
Explanation: ఆవిష్కరించిన నాలుగు పుస్తకాలలో 'India's Defence Export Vision 2030' లేదు. మిగతా మూడు మరియు 'Modernisation roadmap of HAL' పుస్తకాలను ఆవిష్కరించారు.
Q7. డివిడెండ్ చెక్కులు సమర్పించిన 7 DPSUల జాబితాలో కింది వాటిలో ఏ సంస్థ చేర్చబడలేదు? [Tricky]
A) Bharat Electronics Limited (BEL)
B) Hindustan Aeronautics Limited (HAL)
C) Defence Research and Development Organisation (DRDO)
D) Mazagon Dock Shipbuilders Limited (MDL)
Answer: C
Explanation: డివిడెండ్ చెల్లించిన ఏడు సంస్థలలో HAL, MDL, BEL, BDL, GRSE, BEML, MIDHANI ఉన్నాయి. DRDO అనేది పరిశోధనా సంస్థ, DPSU కాదు.
Q8. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో DPSUల లాభాలకు (Profit After Tax) సంబంధించి సరైన గణాంకాన్ని గుర్తించండి. [Tricky]
A) రూ. 20,000 కోట్లు (12% వృద్ధి)
B) రూ. 23,136 కోట్లు (15.6% వృద్ధి)
C) రూ. 25,100 కోట్లు (15.4% వృద్ధి)
D) రూ. 23,136 కోట్లు (151.2% వృద్ధి)
Answer: B
Explanation: 2025-26లో DPSUల నికర లాభం (Profit After Tax) రూ. 23,136 కోట్లు, ఇది గత సంవత్సరంతో పోలిస్తే 15.6% వృద్ధిని నమోదు చేసింది.
PYQ 1:
భారతదేశ రక్షణ రంగానికి సంబంధించి 'DISHA' చొరవ యొక్క ప్రాథమిక ఉద్దేశ్యం ఏమిటి?
A) సరిహద్దు ప్రాంతాలలో రోడ్ల మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచడం.
B) విద్యార్థులకు ఆధునిక తయారీ ప్రక్రియలు మరియు రక్షణ సాంకేతిక పరిజ్ఞానంపై ప్రత్యక్ష అవగాహన కల్పించడం.
C) రక్షణ దళాలకు AI-ఆధారిత డ్రోన్ల సరఫరా చేయడం.
D) రక్షణ రంగంలో స్టార్టప్లకు సీడ్ ఫండింగ్ అందించడం.
Answer: B
Explanation: DISHA అనేది విద్యార్థులకు రక్షణ సాంకేతికతలు మరియు తయారీపై hands-on అవగాహన కల్పించడానికి రూపొందించిన DPSUల చొరవ.
PYQ 2:
ఇటీవల జరిగిన 16 DPSUల వార్షిక పనితీరు సమీక్షకు సంబంధించి ఈ కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి:
1. 2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో DPSUల రక్షణ ఎగుమతులలో 151.2% భారీ వృద్ధి నమోదైంది.
2. ఈ సమావేశంలో HAL కి సంబంధించిన 'ఆధునికీకరణ రోడ్మ్యాప్' మరియు 'స్వదేశీకరణ రోడ్మ్యాప్' అనే రెండు పుస్తకాలను విడుదల చేశారు.
3. పాల్గొన్న 16 DPSUల CMDలు అందరూ ప్రభుత్వ వాటాకు సంబంధించిన డివిడెండ్ చెక్కులను సమర్పించారు.
పై వ్యాఖ్యలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
A) 1, 2 మాత్రమే
B) 2, 3 మాత్రమే
C) 1, 3 మాత్రమే
D) 1, 2, 3 అన్నీ
Answer: A
Explanation: స్టేట్మెంట్ 1 మరియు 2 సరైనవి. స్టేట్మెంట్ 3 తప్పు, ఎందుకంటే 16 DPSUలలో కేవలం 7 DPSUలు (HAL, MDL, BEL మొదలైనవి) మాత్రమే డివిడెండ్ చెక్కులను అందజేశాయి.
PYQ 3:
Assertion (A): భారతదేశం ఇటీవల రక్షణ రంగ ఎగుమతులలో అనూహ్యమైన వృద్ధిని (151.2%) నమోదు చేసింది.
Reason (R): స్వదేశీ పరిజ్ఞానాన్ని అభివృద్ధి చేయడం మరియు రక్షణ రంగ ప్రభుత్వ సంస్థల (DPSUs) సామర్థ్యాలను మెరుగుపరచడంపై ప్రభుత్వం ప్రత్యేక దృష్టి సారించింది.
A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు A కి R సరైన వివరణ.
B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ A కి R సరైన వివరణ కాదు.
C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.
D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.
Answer: A
Explanation: రక్షణ ఎగుమతుల్లో 151.2% వృద్ధి (Assertion) సాధించడానికి ప్రభుత్వ 'ఆత్మనిర్భర్' విధానాలు మరియు DPSUల సాంకేతిక సామర్థ్యం పెంపుదలే (Reason) ప్రధాన కారణం.
Question 1 (150 words): భారతదేశ రక్షణ ఎగుమతులలో ఇటీవల సాధించిన 151.2% అద్భుతమైన వృద్ధి, జాతీయ భద్రత మరియు ఆర్థిక స్వయం సమృద్ధిని సాధించడంలో ఎలా తోడ్పడుతుందో విశ్లేషించండి.
2025-26 ఆర్థిక సంవత్సరంలో రక్షణ రంగ పబ్లిక్ సెక్టార్ అండర్టేకింగ్స్ (DPSUs) ఎగుమతులలో సాధించిన 151.2% అద్భుతమైన వృద్ధి భారతదేశ రక్షణ రంగంలో ఒక చారిత్రక ఘట్టం. ఈ పరిణామం జాతీయ భద్రత మరియు ఆర్థిక స్వయం సమృద్ధికి బహుముఖంగా తోడ్పడుతుంది.
మొదటగా, ఎగుమతుల పెరుగుదల వల్ల విదేశీ మారక ద్రవ్యం భారీగా ఆదా అవుతుంది మరియు ప్రభుత్వ ఖజానాకు డివిడెండ్ రూపంలో (రూ. 23,136 కోట్ల లాభం ద్వారా) అదనపు ఆదాయం సమకూరుతుంది. ఇది దిగుమతులపై మన దేశం ఆధారపడటాన్ని గణనీయంగా తగ్గిస్తుంది. రెండవది, HAL వంటి సంస్థలు అమలు చేస్తున్న 'స్వదేశీకరణ రోడ్మ్యాప్' స్థానిక స్టార్టప్లు మరియు MSMEలకు సరఫరా చైన్లో అవకాశాలు కల్పించి ఉపాధిని పెంచుతుంది. చివరగా, రక్షణ పరికరాలను ఇతర దేశాలకు ఎగుమతి చేయడం ద్వారా ప్రపంచ భౌగోళిక రాజకీయాల్లో (Geopolitics) భారతదేశ వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత పెరుగుతుంది.
దీనిని మరింత ప్రోత్సహించడానికి, R&D పైన ప్రైవేట్ రంగ పెట్టుబడులను ఆకర్షించేలా దీర్ఘకాలిక పాలసీలను ప్రభుత్వం అమలు చేయాలి.
Question 2 (250 words): భారతదేశ రక్షణ రంగంలో పబ్లిక్ సెక్టార్ అండర్టేకింగ్స్ (DPSUలు) పోషించిన చారిత్రక పాత్రను సమీక్షిస్తూ, 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' లక్ష్యాలను వేగవంతం చేయడంలో వాటి ప్రస్తుత పనితీరు మరియు భవిష్యత్ ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.
స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి, భారతదేశ జాతీయ భద్రతను కాపాడడంలో డిఫెన్స్ పబ్లిక్ సెక్టార్ అండర్టేకింగ్స్ (DPSUs) వెన్నెముకగా నిలిచాయి. 1940లో ఏర్పాటైన HAL మొదలుకొని BEL, BDL వంటి సంస్థల వరకు దశాబ్దాలుగా భారత సైన్యానికి స్వదేశీ ఆయుధాలను, ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు యుద్ధ విమానాలను అందిస్తూ వ్యూహాత్మక స్వాతంత్ర్యాన్ని నిలబెట్టాయి.
అయితే, ఇటీవల కేంద్ర రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ నిర్వహించిన 2025-26 వార్షిక పనితీరు సమీక్ష, ఈ సంస్థల పరివర్తనలో ఒక మైలురాయిగా నిలిచింది. ఈ సమీక్షలో DPSUల టర్నోవర్ 15.4% వృద్ధితో రూ. 1.29 లక్షల కోట్లకు చేరుకోవడం వాటి ఆర్థిక పటిష్టతను చూపిస్తుంది. రాజకీయ మరియు వ్యూహాత్మక కోణంలో చూస్తే, ఈ వృద్ధి వల్ల 'ఆత్మనిర్భర్ భారత్' (స్వయం సమృద్ధ భారత్) లక్ష్యాలు వేగవంతం అవుతున్నాయి. ముఖ్యంగా ఎగుమతుల్లో సాధించిన 151.2% వృద్ధి, భారతదేశాన్ని ప్రపంచ రక్షణ సరఫరా చైన్లో కేవలం దిగుమతి దారుడిగానే కాకుండా నమ్మకమైన ఎగుమతిదారుడిగా నిలబెడుతోంది.
సామాజిక మరియు సాంకేతిక కోణంలో, 'DISHA' వంటి కార్యక్రమాలను ప్రారంభించడం ద్వారా DPSUలు భవిష్యత్ యువతరానికి రక్షణ సాంకేతికతపై అవగాహన కల్పిస్తూ కొత్త తరం శాస్త్రవేత్తలకు పునాది వేస్తున్నాయి.
సవాళ్లను అధిగమించడానికి, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో ఉన్న బ్యూరోక్రాటిక్ జాప్యాన్ని తగ్గించాలి. ముగింపుగా, HAL విడుదల చేసిన ఆధునికీకరణ మరియు స్వదేశీకరణ రోడ్మ్యాప్లను నిర్దేశిత గడువులోపు సాధిస్తే, భారతదేశం ప్రపంచ స్థాయి డిఫెన్స్ మాన్యుఫ్యాక్చరింగ్ హబ్గా మారుతుందనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.