ఆంధ్రప్రదేశ్లోని కరవు మరియు ఫ్లోరైడ్ పీడిత ప్రాంతాల దాహార్తిని, సాగునీటి కష్టాలను తీర్చే లక్ష్యంతో చేపట్టిన పూల సుబ్బయ్య వెలిగొండ ప్రాజెక్టును ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడు ప్రారంభించారు. దాదాపు మూడు దశాబ్దాల నిరీక్షణ అనంతరం ఈ ప్రాజెక్టు మొదటి దశ పూర్తి కావడం ద్వారా ప్రకాశం, నెల్లూరు, వైఎస్సార్ కడప జిల్లాల్లోని సుమారు 4.47 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు, 15 లక్షలకు పైగా ప్రజలకు సురక్షిత తాగునీరు అందుబాటులోకి రానుంది. కృష్ణా నది వరద జలాలను శ్రీశైలం జలాశయం నుంచి నల్లమల కొండల గుండా సొరంగాల మార్గంలో నల్లమల సాగర్కు మళ్లించే ఈ ఇంజినీరింగ్ అద్భుతం ప్రాంతీయ అభివృద్ధికి నూతన జవసత్వాలు అందించనుంది.
ఆంధ్రప్రదేశ్ పశ్చిమ ప్రకాశం జిల్లాలోని మార్కాపురం వద్ద పూల సుబ్బయ్య వెలిగొండ ప్రాజెక్టు ఫీడర్ కెనాల్ మరియు హెడ్ రెగ్యులేటర్ గేట్ల పనులు పూర్తయి ప్రాజెక్టు పూర్తిస్థాయిలో అందుబాటులోకి వచ్చింది. రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడు ఆధ్వర్యంలో శ్రీశైలం నుంచి కృష్ణా జలాల విడుదలకు శ్రీకారం చుట్టారు. 1996లో ప్రారంభమైన ఈ భారీ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు నిర్మాణం దాదాపు మూడు దశాబ్దాల తర్వాత కొలిక్కి రావడంతో సుదీర్ఘ కాలంగా కరవుతో అల్లాడుతున్న రాయలసీమ మరియు ప్రకాశం సరిహద్దు ప్రాంతాలకు శాశ్వత పరిష్కారం లభించింది.
ఈ ప్రాజెక్టు మొదటి దశ ప్రారంభోత్సవం 2026 ఆగస్టు 31న ప్రకాశం జిల్లా మార్కాపురం పరిధిలోని ప్రాజెక్టు సైట్ వద్ద జరిగింది. భౌగోళికంగా ఈ ప్రాజెక్టు నల్లమల అటవీ శ్రేణుల గుండా ప్రవహించే కృష్ణా నది శ్రీశైలం రిజర్వాయర్ పరివాహక ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్లోని మార్కాపురం (పూర్వ ప్రకాశం), శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు, మరియు వైఎస్సార్ కడప జిల్లాల సరిహద్దుల్లో విస్తరించి ఉంది.
భారతదేశంలో టన్నెలింగ్ ద్వారా గ్రావిటీ పద్ధతిలో నదీ జలాలను మళ్లించే ప్రాజెక్టులలో వెలిగొండ ప్రాజెక్టు జంట సొరంగాలు (18.8 కి.మీ) ఆసియాలోనే అత్యంత పొడవైన నీటిపారుదల సొరంగ మార్గాలలో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందాయి. ప్రపంచవ్యాప్తంగా చైనా చేపట్టిన 'సౌత్-టు-నార్త్ వాటర్ డైవర్షన్ ప్రాజెక్ట్' మాదిరిగానే, నీటి కొరత ఉన్న ప్రాంతాలకు వరద జలాలను గ్రావిటీ ఆధారంగా తరలించే పద్ధతిని ఇక్కడ అనుసరించారు.
Core Concept: అంతర్-బేసిన్ జల బదిలీ & గ్రావిటీ టన్నెలింగ్ వ్యవస్థ
Q1. పూల సుబ్బయ్య వెలిగొండ ప్రాజెక్టు ఏ నది నుంచి వరద నీటిని నల్లమల సాగర్ జలాశయానికి మళ్లిస్తుంది? [Easy]
A) గోదావరి నది
B) కృష్ణా నది
C) పెన్నా నది
D) తుంగభద్ర నది
Answer: B
Explanation: వెలిగొండ ప్రాజెక్టు కృష్ణా నదిపై ఉన్న శ్రీశైలం జలాశయం ఫోర్షోర్ ప్రాంతం నుండి వరద నీటిని నల్లమల సాగర్కు మళ్లిస్తుంది.
Q2. వెలిగొండ ప్రాజెక్టులోని జంట సొరంగాలు (Twin Tunnels) ఏ పర్వత శ్రేణుల గుండా తవ్వబడ్డాయి? [Easy]
A) శేషాచలం కొండలు
B) ఎర్రమల కొండలు
C) నల్లమల కొండలు
D) పాలకొండలు
Answer: C
Explanation: ఈ ప్రాజెక్టులోని 18.8 కిలోమీటర్ల పొడవైన రెండు సొరంగాలు తూర్పు కనుమలలోని నల్లమల శ్రేణుల గుండా నిర్మించబడ్డాయి.
Q3. వెలిగొండ ప్రాజెక్టు ద్వారా నీటిని నిల్వ చేయడానికి సహజంగా ఏర్పరిచిన 'నల్లమల సాగర్' రిజర్వాయర్ క్రింది ఏ మూడు కొండల ఖాళీలను (Gaps) పూడ్చడం ద్వారా ఏర్పడింది? [Moderate]
A) సుంకేసుల, గొట్టిపడియ, కాకర్ల
B) మార్కాపురం, గిద్దలూరు, కంభం
C) దోర్నాల, ఎర్రగొండపాలెం, యర్రగుంట్ల
D) వెలిగొండ, పాపినేనిపల్లి, ఉదయగిరి
Answer: A
Explanation: నల్లమల సాగర్ రిజర్వాయర్ను సుంకేసుల, గొట్టిపడియ, మరియు కాకర్ల అనే మూడు గ్యాప్లను కట్టడం ద్వారా నిర్మించారు.
Q4. వెలిగొండ ప్రాజెక్టు ద్వారా ప్రధానంగా తాగు మరియు సాగునీటి ప్రయోజనం పొందే ఆంధ్రప్రదేశ్ జిల్లాలు ఏవి? [Moderate]
A) విశాఖపట్నం, విజయనగరం, శ్రీకాకుళం
B) ప్రకాశం, నెల్లూరు, వైఎస్సార్ కడప
C) అనంతపురం, కర్నూలు, చిత్తూరు
D) గుంటూరు, కృష్ణా, పశ్చిమ గోదావరి
Answer: B
Explanation: ఈ ప్రాజెక్టు ప్రధానంగా ఉమ్మడి ప్రకాశం (మార్కాపురం), నెల్లూరు, మరియు వైఎస్సార్ కడప జిల్లాల్లోని 30 కరవు మండలాలకు లబ్ధి చేకూరుస్తుంది.
Q5. వెలిగొండ ప్రాజెక్టులో నీటి సరఫరా ప్రక్రియకు సంబంధించి సాంకేతికంగా సరైన ప్రకటన ఏది? [Moderate]
A) ఇది విద్యుత్ పంపులపై ఆధారపడిన పూర్తి స్థాయి ఎత్తిపోతల (Lift) పథకం
B) శ్రీశైలం నుంచి నల్లమల సాగర్కు నీరు సహజ గురుత్వాకర్షణ (Gravity) ఆధారంగా ప్రవహిస్తుంది
C) నీటిని తరలించడానికి బకింగ్హామ్ కాలువను ఉపయోగిస్తారు
D) ఇది సముద్రపు నీటిని శుద్ధి చేసే డీశాలినేషన్ ప్రాజెక్టు
Answer: B
Explanation: వెలిగొండ ప్రాజెక్టు సొరంగాల ద్వారా గ్రావిటీ (గురుత్వాకర్షణ శక్తి) ఆధారంగానే నీటిని నేరుగా రిజర్వాయర్కు తరలిస్తుంది.
Q6. పూల సుబ్బయ్య వెలిగొండ ప్రాజెక్టు నిర్మాణ వివరాలకు సంబంధించి క్రింది వాటిలో సరైన ప్రకటనను గుర్తించండి: [Tricky]
A) ప్రాజెక్టులోని రెండు సొరంగాల వ్యాసం ఒకే పరిమాణంలో (7 మీటర్లు) ఉంటుంది
B) టన్నెల్-1 వ్యాసం 7 మీటర్లు కాగా, టన్నెల్-2 వ్యాసం 9.2 మీటర్లుగా రూపొందించారు
C) ఈ ప్రాజెక్టు కేవలం గోదావరి మిగులు జలాలను మాత్రమే వినియోగిస్తుంది
D) ప్రాజెక్టు పూర్తి ఆయకట్టు 10 లక్షల ఎకరాలకు పైగా విస్తరించి ఉంది
Answer: B
Explanation: ప్రాజెక్టు ఇంజినీరింగ్ డిజైన్ ప్రకారం మొదటి సొరంగం వ్యాసం 7.0 మీటర్లు మరియు రెండవ సొరంగం వ్యాసం 9.2 మీటర్లుగా ఉంది.
Q7. వెలిగొండ ప్రాజెక్టు యొక్క సామాజిక-ఆర్థిక ప్రాముఖ్యతకు సంబంధించి క్రింది అంశాలను పరిశీలించండి: [Tricky]
1. ఇది పశ్చిమ ప్రకాశం ప్రాంతంలోని తీవ్రమైన ఫ్లోరోసిస్ సమస్యకు స్వచ్ఛమైన తాగునీటిని అందిస్తుంది.
2. ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా రాయలసీమ మరియు ప్రకాశం ప్రాంతాల్లో హార్టికల్చర్ హబ్ అభివృద్ధికి నీటి భద్రత లభిస్తుంది.
3. ఈ ప్రాజెక్టు కోసం నల్లమల అభయారణ్యంలో పర్యావరణ అనుమతులు అవసరం లేకుండానే నిర్మాణం జరిగింది.
సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి:
A) 1 మరియు 2 మాత్రమే
B) 2 మరియు 3 మాత్రమే
C) 1 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: A
Explanation: ప్రకటన 1 మరియు 2 సరైనవి; నల్లమల అటవీ ప్రాంతం కావడంతో ప్రాజెక్టుకు కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ శాఖల క్లియరెన్సులు తప్పనిసరిగా తీసుకోవడం జరిగింది కాబట్టి ప్రకటన 3 తప్పు.
Q8. భారత రాజ్యాంగం మరియు జల వివాదాల చట్టాల పరిధిలో వెలిగొండ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి క్రింది వాటిలో ఏది చట్టబద్ధమైన అంశం? [Tricky]
A) నీటిపారుదల అంశం పూర్తిగా కేంద్ర జాబితా (యూనియన్ లిస్ట్) పరిధిలోకి వస్తుంది
B) అంతర్-రాష్ట్ర నదీ వివాదాల చట్టం 1956 ప్రకారం ట్రిబ్యునల్ కేటాయించిన నీటి పరిమితికి లోబడి మాత్రమే ప్రాజెక్టులు చేపట్టాలి
C) ఆర్టికల్ 131 ప్రకారం నదీ వివాదాలపై హైకోర్టుకు మాత్రమే తుది తీర్పు ఇచ్చే అధికారం ఉంటుంది
D) కృష్ణా నదీ యాజమాన్య బోర్డుకు (KRMB) ప్రాజెక్టుల నీటి విడుదలపై ఎటువంటి పర్యవేక్షణ అధికారం ఉండదు
Answer: B
Explanation: ఆర్టికల్ 262 మరియు అంతర్-రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల చట్టం 1956 ప్రకారం ట్రిబ్యునల్ కేటాయింపులకు అనుగుణంగానే ప్రాజెక్టులు పనిచేస్తాయి.
PYQ 1:
ఆంధ్రప్రదేశ్లోని వెలిగొండ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు ఏ జలాశయం నుండి నీటిని స్వీకరిస్తుంది?
A) నాగార్జునసాగర్ జలాశయం
B) శ్రీశైలం జలాశయం
C) పులిచింతల జలాశయం
D) సోమశిల జలాశయం
Answer: B
Explanation: వెలిగొండ ప్రాజెక్టు కృష్ణా నదిపై ఉన్న శ్రీశైలం రిజర్వాయర్ ఫోర్షోర్ ప్రాంతం నుంచి నీటిని గ్రహిస్తుంది.
PYQ 2:
పూల సుబ్బయ్య వెలిగొండ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:
1. ఇది కృష్ణా నది వరద జలాలను గ్రావిటీ పద్ధతిలో నల్లమల కొండల గుండా తరలిస్తుంది.
2. ప్రాజెక్టు మొత్తం నీటి నిల్వ కోసం నల్లమల సాగర్ అనే రిజర్వాయర్ను నిర్మించారు.
3. ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా ఉత్తరాంధ్ర జిల్లాలైన శ్రీకాకుళం, విజయనగరం లబ్ధి పొందుతాయి.
పై ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
A) 1 మాత్రమే
B) 1 మరియు 2 మాత్రమే
C) 2 మరియు 3 మాత్రమే
D) 1, 2 మరియు 3
Answer: B
Explanation: ప్రకటన 1 మరియు 2 సరైనవి; ఈ ప్రాజెక్టు ఉత్తరాంధ్రకు కాకుండా పశ్చిమ ప్రకాశం, నెల్లూరు మరియు కడప జిల్లాలకు లబ్ధి చేకూరుస్తుంది కాబట్టి ప్రకటన 3 తప్పు.
PYQ 3:
క్రింది జతలను జతపరచండి (నదీ ప్రాజెక్టులు - లబ్ధి పొందే ప్రధాన నదులు/వనరులు):
| ప్రాజెక్టు | నది / వనరు | | --- | --- | | a. వెలిగొండ ప్రాజెక్టు | 1. కృష్ణా నది (శ్రీశైలం) | | b. పోలవరం ప్రాజెక్టు | 2. గోదావరి నది | | c. గాలేరు నగరి | 3. కృష్ణా వరద జలాలు | | d. తోటపల్లి బ్యారేజ్ | 4. నాగావళి నది |
సరైన కోడ్ను ఎంచుకోండి:
A) a-1, b-2, c-3, d-4
B) a-2, b-1, c-4, d-3
C) a-3, b-4, c-1, d-2
D) a-4, b-3, c-2, d-1
Answer: A
Explanation: వెలిగొండ కృష్ణా (శ్రీశైలం), పోలవరం గోదావరి, గాలేరు నగరి కృష్ణా వరద జలాలు, మరియు తోటపల్లి నాగావళి నదిపై నిర్మించబడ్డాయి.
Question 1 (150 words): ఆంధ్రప్రదేశ్లోని వెలిగొండ ప్రాజెక్టు ఇంజినీరింగ్ రూపకల్పన మరియు కరవు నివారణలో దాని ప్రాముఖ్యతను క్లుప్తంగా విశ్లేషించండి.
పూల సుబ్బయ్య వెలిగొండ ప్రాజెక్టు కృష్ణా నది వరద జలాలను శ్రీశైలం జలాశయం నుంచి నల్లమల కొండల గుండా 18.8 కిలోమీటర్ల జంట సొరంగాల ద్వారా నల్లమల సాగర్కు మళ్లించే ఒక వినూత్న గ్రావిటీ ఆధారిత నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు. విద్యుత్ పంపింగ్ అవసరం లేకుండా సహజ గురుత్వాకర్షణతో భారీ స్థాయిలో నీటిని తరలించడం దీని ప్రధాన ఇంజినీరింగ్ విశిష్టత.
సామాజిక మరియు ఆర్థిక కోణంలో, ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా ₹10,200 కోట్ల వ్యయంతో ప్రకాశం, నెల్లూరు, వైఎస్సార్ కడప జిల్లాల్లోని 30 కరవు పీడిత మండలాల్లో 4.47 లక్షల ఎకరాల ఆయకట్టు స్థిరీకరణ జరుగుతుంది. దశాబ్దాలుగా తీవ్ర ఫ్లోరోసిస్తో బాధపడుతున్న సుమారు 15 లక్షల మంది గ్రామీణ ప్రజలకు శాశ్వత స్వచ్ఛమైన తాగునీటి భద్రత లభిస్తుంది. వ్యవసాయ వలసలను నివారించి, భూగర్భ జల మట్టాలను పెంచడంలో ఇది కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.
పంపిణీ కాలువల వ్యవస్థను సకాలంలో పూర్తి చేసి, రైతులకు క్షేత్రస్థాయి వరకు నీరందించేలా మైక్రో-ఇరిగేషన్ సౌకర్యాలను అనుసంధానించడం ద్వారా ప్రాజెక్టు సంపూర్ణ లక్ష్యాలు నెరవేరుతాయి.
Question 2 (250 words): అంతర్-బేసిన్ జల బదిలీ ప్రాజెక్టులు ప్రాంతీయ అసమానతలను తొలగించడంలో ఏ విధంగా దోహదపడతాయి? వెలిగొండ ప్రాజెక్టు మరియు నిర్వాసితుల పునరావాస (R&R) సవాళ్ల వెలుగులో చర్చించండి.
అసమాన వర్షపాతం, నదీ పరివాహక ప్రాంతాల్లో భౌగోళిక అసమతుల్యత ఉన్న భారతదేశంలో అంతర్-బేసిన్ జల బదిలీ ప్రాజెక్టులు ప్రాంతీయ అభివృద్ధికి, కరవు నివారణకు జీవనాధారంగా నిలుస్తాయి. 1996లో శంకుస్థాపన జరిగి 2026 నాటికి తుది దశకు చేరిన వెలిగొండ ప్రాజెక్టు, మిగులు జలాలు కలిగిన కృష్ణా బేసిన్ నుంచి నీటి కొరత ఉన్న రాయలసీమ మరియు పశ్చిమ ప్రకాశం మెట్ట ప్రాంతాలకు 43.5 టీఎంసీల నీటిని మళ్లించడం ద్వారా ప్రాంతీయ అసమానతలను రూపుమాపే కీలక అడుగు.
ఈ ప్రాజెక్టు ఆర్థికంగా వెనుకబడిన 30 మండలాల్లో 4.47 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు అందించడమే కాకుండా, లక్ష కోట్ల రూపాయల హార్టికల్చర్ హబ్ ఏర్పాటుకు పునాది వేస్తుంది. ఫ్లోరైడ్ రహిత తాగునీటి సరఫరా ద్వారా ప్రజారోగ్య వ్యయాన్ని గణనీయంగా తగ్గిస్తుంది.
అయినప్పటికీ, భారీ నీటి ప్రాజెక్టుల అమలులో భూసేకరణ మరియు పునరావాసం (R&R) అత్యంత సంక్లిష్టమైన సవాళ్లుగా నిలుస్తాయి. వెలిగొండ ప్రాజెక్టు వల్ల 11 గ్రామాలు ముంపునకు గురికాగా, సుమారు 7,500 కుటుంబాలు నిరాశ్రయులయ్యాయి. ప్రభుత్వం ₹768 కోట్లను సహాయ ప్యాకేజీగా విడుదల చేసినప్పటికీ, పునరావాస కాలనీల్లో పూర్తిస్థాయి మౌలిక వసతులు, జీవనోపాధి కల్పన నిరంతర పర్యవేక్షణను కోరుతున్నాయి.
సమగ్ర జల నిర్వహణతో పాటు ప్రాజెక్టు ప్రభావిత కుటుంబాలకు న్యాయమైన నష్టపరిహారం, నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలను వేగవంతం చేసినప్పుడే అభివృద్ధి-సంక్షేమం మధ్య సమతుల్యత సాధ్యమవుతుంది.
వెలిగొండ ప్రాజెక్టు సొరంగ మార్గాల నిర్మాణ పనుల పరిశీలన మరియు తాజా స్థితిగతులను ప్రత్యక్షంగా అర్థం చేసుకోవడానికి Minister Nimmala Inspects Veligonda Tunnel Works Overnight వీడియో చాలా ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.