భారత్, ఉజ్బెకిస్థాన్ తమ సంబంధాలను 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యంగా' ఉన్నతీకరించాయి

What Happened

భారత్ మరియు ఉజ్బెకిస్థాన్ తమ ద్వైపాక్షిక సంబంధాలను 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం'గా (Comprehensive Strategic Partnership) అధికారికంగా ఉన్నతీకరించాయి. భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ ఉజ్బెకిస్థాన్ పర్యటన సందర్భంగా ఆగస్టు 30, 2026న ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు. రక్షణ, కీలక ఖనిజాలు, డిజిటల్ కనెక్టివిటీ, పౌర అణుశక్తి రంగాలలో సహకారాన్ని మరింత విస్తరించడానికి ఇరు దేశాలు అంగీకరించాయి. ఇదే పర్యటనలో ప్రధాని మోదీకి ఉజ్బెకిస్థాన్ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన 'ఒలియ్ దరజాలి దుస్త్లిక్' (Order of Oliy Darajali Dustlik) లభించింది.

When & Where

ఈ ద్వైపాక్షిక శిఖరాగ్ర సదస్సు మరియు 11 కీలక ఒప్పందాల సంతకాలు ఆగస్టు 29–30, 2026 తేదీలలో ఉజ్బెకిస్థాన్ రాజధాని తాష్కెంట్‌లో జరిగాయి. మధ్య ఆసియా నడిబొడ్డున ఉన్న ఉజ్బెకిస్థాన్, యురేషియా ప్రాంతానికి భారత వాణిజ్య విస్తరణకు కీలకమైన వ్యూహాత్మక ప్రవేశ ద్వారంగా ఉంది.

Who Is Involved

• నరేంద్ర మోదీ: భారత ప్రధానమంత్రి; డిజిటల్ దౌత్యం, ఇంధన భద్రత రంగాలలో ఒప్పందాలను ముందుండి నడిపించారు.
• షావ్‌కత్ మిర్జియోయెవ్: ఉజ్బెకిస్థాన్ అధ్యక్షుడు; శిఖరాగ్ర సదస్సుకు ఆతిథ్యమిచ్చి, ఆర్థిక, పెట్టుబడి భాగస్వామ్యాన్ని సమర్థించారు.
• ఎన్‌పీసీఐ ఇంటర్నేషనల్ పేమెంట్స్ లిమిటెడ్ (NIPL) & హ్యూమో (HUMO): భారత UPI మరియు ఉజ్బెకిస్థాన్ జాతీయ UZQR కోడ్‌ల అనుసంధానాన్ని అమలు చేస్తున్న సంస్థలు.
• ఖనిజ్ బిదేశ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (KABIL): ఉజ్బెకిస్థాన్‌లో లిథియం, అరుదైన ఖనిజాల అన్వేషణ కోసం నియమించబడిన భారత ప్రభుత్వ జాయింట్ వెంచర్.

How It Works

• యురేనియం సరఫరా నిర్మాణం: భారత పౌర అణు రియాక్టర్లకు నిరంతరాయంగా ఇంధనాన్ని అందించడానికి ఉజ్బెకిస్థాన్ నుంచి యురేనియం దిగుమతి చేసుకునే దీర్ఘకాలిక నియంత్రణ ఫ్రేమ్‌వర్క్ ఖరారైంది.
• డిజిటల్ చెల్లింపుల వ్యవస్థ: ఉజ్బెకిస్థాన్‌లోని వ్యాపార కేంద్రాల వద్ద భారతీయ ప్రయాణికులు తమ స్వదేశీ UPI యాప్‌ల ద్వారా అక్కడి UZQR కోడ్‌లను స్కాన్ చేసి నేరుగా చెల్లింపులు చేయవచ్చు.
• మంత్రుల స్థాయి సమన్వయ మండలి: గతంలో ఉన్న కార్యదర్శుల స్థాయి ఉమ్మడి కమిషన్‌ను విదేశాంగ మంత్రుల స్థాయి సమన్వయ మండలిగా ఉన్నతీకరించారు. ఇది ప్రాజెక్టుల వేగవంతమైన అమలును పర్యవేక్షిస్తుంది.
• రక్షణ సహ-ఉత్పత్తి: సైనిక పరికరాల కొనుగోలుదారు-విక్రేత స్థాయి నుండి ఉమ్మడి పరిశోధన, అభివృద్ధి మరియు స్థానిక తయారీ దిశగా రక్షణ సహకారాన్ని మళ్లించారు.

Why It Matters

• వ్యూహాత్మక భౌగోళిక రాజకీయాలు: చైనా యొక్క 'బెల్ట్ అండ్ రోడ్ ఇనిషియేటివ్' (BRI) ప్రభావాన్ని సమతుల్యం చేస్తూ మధ్య ఆసియాలో భారత్‌కు పటిష్టమైన పట్టు లభిస్తుంది.
• ఇంధన భద్రత: క్లీన్ ఎనర్జీ లక్ష్యాలను సాధించడానికి మరియు కర్బన ఉద్గారాలను తగ్గించడానికి భారత్‌కు యురేనియం సరఫరా అత్యంత ఆవశ్యకం.
• డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (DPI): UPI అంతర్జాతీయీకరణ భారత సాంకేతిక శక్తిని ప్రపంచవ్యాప్తం చేస్తుంది (UPSC / State PSC మెయిన్స్ GS పేపర్-2 అంతర్జాతీయ సంబంధాలకు ముఖ్యమైనది).
• తీవ్రవాద నిరోధం: సరిహద్దు భద్రత, ఆఫ్ఘనిస్థాన్ ప్రాంతంలో శాంతి స్థాపనకు ఇరు దేశాల నిఘా సమన్వయం కీలకం.

Historical Background

• 2011: భారత మాజీ ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్ పర్యటన సందర్భంగా భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ తొలి వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్య ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి.
• 2012: మధ్య ఆసియా దేశాలతో సంబంధాల బలోపేతానికి భారత్ 'కనెక్ట్ సెంట్రల్ ఆసియా' (Connect Central Asia) విధానాన్ని ప్రారంభించింది.
• 2019: రక్షణ సహకారంపై భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ జాయింట్ వర్కింగ్ గ్రూప్ మొదటి సమావేశం జరిగింది.

Previous Related Events

• డిసెంబర్ 2023: దుబాయ్‌లో జరిగిన COP-28 సదస్సు సందర్భంగా ఇరు దేశాల అధినేతలు హరిత ఇంధన సహకారంపై చర్చించారు.
• ఏప్రిల్ 2024: భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ సంయుక్త సైనిక విన్యాసం 'డస్ట్లిక్' (DUSTLIK) 5వ ఎడిషన్ విజయవంతంగా ముగిసింది.
• ఏప్రిల్ 2026: ఉజ్బెకిస్థాన్‌లోని నమంగన్ ప్రాంతంలో 'డస్ట్లిక్' 7వ ఎడిషన్ విన్యాసాలు ఉగ్రవాద నిరోధక లక్ష్యాలతో నిర్వహించబడ్డాయి.

Static GK Connection

• డబుల్ ల్యాండ్‌లాక్డ్ దేశం (Doubly Landlocked Country): ఉజ్బెకిస్థాన్ ప్రపంచంలోనే రెండు 'డబుల్ ల్యాండ్‌లాక్డ్' దేశాల్లో ఒకటి (మరొకటి లైకన్‌స్టైన్). అంటే దీని చుట్టూ ఉన్న దేశాలన్నీ కూడా భూపరివేష్టిత దేశాలే. అందుకే సముద్ర మార్గం కోసం చాబహార్ పోర్ట్ దీనికి కీలకం.
• రీజినల్ యాంటీ-టెర్రరిస్ట్ స్ట్రక్చర్ (RATS): షాంఘై కోఆపరేషన్ ఆర్గనైజేషన్ (SCO) శాశ్వత విభాగమైన RATS ప్రధాన కార్యాలయం ఉజ్బెకిస్థాన్ రాజధాని తాష్కెంట్‌లో ఉంది. ఇది ఉగ్రవాద నిరోధక సమాచార మార్పిడికి కేంద్రం.

India & World Comparison

ఉజ్బెకిస్థాన్ టాప్-10 వాణిజ్య భాగస్వాములలో భారత్ ($1.3 బిలియన్ వాణిజ్యం) ఒకటిగా ఉన్నప్పటికీ, చైనా, రష్యాలు అక్కడ భారీ వాణిజ్య ఆధిక్యతను కలిగి ఉన్నాయి. చైనా రుణభార ప్రాజెక్టులకు భిన్నంగా భారత్ ఐటీ, ఫార్మాస్యూటికల్స్, ప్రజాస్వామ్య విలువలు మరియు సాఫ్ట్ పవర్ ద్వారా తన ప్రత్యేక స్థానాన్ని నిలబెట్టుకుంటోంది.

Future Impact

• వాణిజ్య లక్ష్యం: 2030 నాటికి ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యాన్ని ప్రస్తుత స్థాయి నుండి $5 బిలియన్లకు పెంచాలని నిర్ణయించారు.
• ఖనిజ భద్రత: ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలకు అవసరమైన లిథియం, అరుదైన ఖనిజాల కోసం చైనాపై ఆధారపడటాన్ని KABIL జాయింట్ వెంచర్లు తగ్గిస్తాయి.
• కనెక్టివిటీ కారిడార్: ఇంటర్నేషనల్ నార్త్-సౌత్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ కారిడార్ (INSTC) మరియు ఇరాన్‌లోని చాబహార్ పోర్ట్ ద్వారా భూపరివేష్టిత అడ్డంకులను అధిగమించే ప్రయత్నాలు వేగవంతం కానున్నాయి.

---

🔑 Key Points for Revision

• భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ సంబంధాలు 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం'గా అప్‌గ్రేడ్ అయ్యాయి (ఆగస్టు 2026).
• ప్రధాని మోదీకి ఉజ్బెకిస్థాన్ అత్యున్నత పురస్కారం 'ఒలియ్ దరజాలి దుస్త్లిక్' ప్రదానం చేయబడింది.
• 2030 నాటికి ద్వైపాక్షిక వాణిజ్య లక్ష్యం $5 బిలియన్లుగా నిర్ణయించబడింది.
• భారత అణు రియాక్టర్ల కోసం ఉజ్బెకిస్థాన్‌తో దీర్ఘకాలిక యురేనియం సరఫరా ఫ్రేమ్‌వర్క్ ఖరారైంది.
• భారత్‌కు చెందిన UPI, ఉజ్బెకిస్థాన్ UZQR కోడ్ చెల్లింపుల వ్యవస్థలు అనుసంధానమయ్యాయి.
• ఆరల్ సముద్ర పర్యావరణ పునరుద్ధరణ కోసం భారత్ $1 మిలియన్ గ్రాంట్‌ను ప్రకటించింది.
• ఇరు దేశాల మధ్య మొదటి వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం 15 ఏళ్ల క్రితం 2011లో కుదిరింది.
• భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 51 అంతర్జాతీయ శాంతి మరియు సంబంధాల ప్రోత్సాహాన్ని తెలుపుతుంది.
• ఉజ్బెకిస్థాన్‌లో లిథియం, అరుదైన ఖనిజాల అన్వేషణ బాధ్యతలను KABIL చేపట్టింది.
• ద్వైపాక్షిక జాయింట్ కమిషన్ విదేశాంగ మంత్రుల స్థాయి సమన్వయ మండలిగా మారింది.
• భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ సంయుక్త సైనిక విన్యాసం 'డస్ట్లిక్' (DUSTLIK) 7వ ఎడిషన్ ఏప్రిల్ 2026లో జరిగింది.
• ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలిలో భారత్ శాశ్వత సభ్యత్వానికి ఉజ్బెకిస్థాన్ సంపూర్ణ మద్దతు ఇచ్చింది.
• ఉజ్బెకిస్థాన్ ఇంటర్నేషనల్ సోలార్ అలయన్స్ (ISA), గ్లోబల్ బిగ్ క్యాట్ అలయన్స్‌లలో చేరుతోంది.
• SCO యొక్క ప్రాంతీయ ఉగ్రవాద నిరోధక విభాగం (RATS) ప్రధాన కార్యాలయం తాష్కెంట్‌లో ఉంది.
• ప్రపంచంలో ఉజ్బెకిస్థాన్ మరియు లైకన్‌స్టైన్ మాత్రమే 'డబుల్ ల్యాండ్‌లాక్డ్' దేశాలు.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: ఆరల్ సముద్ర పర్యావరణ సంక్షోభం (Aral Sea Crisis)

• Definition: కజకిస్థాన్ మరియు ఉజ్బెకిస్థాన్ దేశాల మధ్య ఉన్న ఒక భారీ లోతట్టు ఉప్పునీటి సరస్సు; ఒకప్పుడు ప్రపంచంలోనే నాల్గవ అతిపెద్ద సరస్సు.
• Constitutional / Legal Basis: ఎడారీకరణను నిరోధించే ఐక్యరాజ్యసమితి కన్వెన్షన్ (UNCCD) దీనికి అంతర్జాతీయ చట్టపరమైన రక్షణ ఫ్రేమ్‌వర్క్ అందిస్తుంది.
• Scientific / Economic Principle: పత్తి సాగు కోసం మూల నదుల నీటిని విచ్చలవిడిగా మళ్లించడం వల్ల ఏర్పడిన మానవ కారక పర్యావరణ విపత్తు (Anthropogenic Desertification).
• How it connects to this event: 2026 సదస్సులో భారత్ ఆరల్ సముద్ర పరీవాహక ప్రాంత పునరుద్ధరణకు $1 మిలియన్ సహాయాన్ని ప్రకటించింది.
• Origin & History: 1960లలో పూర్వ సోవియట్ యూనియన్ ఆము దర్యా, సిర్ దర్యా నదుల నీటిని సాగు ప్రాజెక్టులకు మళ్లించడంతో ఈ క్షీణత ప్రారంభమైంది.
• Key milestone 1: 1989 నాటికి విపరీతమైన నీటి ఎండిపోవడంతో ఇది ఉత్తర, దక్షిణ ఆరల్ సముద్రాలుగా రెండుగా చీలిపోయింది.
• Key milestone 2: 2014 నాటికి దక్షిణ ఆరల్ సముద్రపు తూర్పు భాగం పూర్తిగా ఎండిపోయి ఇసుక ఎడారిగా మారింది.
• Related Acts / Schemes / Treaties: ఇంటర్నేషనల్ ఫండ్ ఫర్ సేవింగ్ ది ఆరల్ సీ (IFAS) మరియు ఆరల్ సీ బేసిన్ ప్రోగ్రామ్ (ASBP).
• Nodal Ministry / Body: భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ (MEA) ఈ సాంకేతిక, పర్యావరణ గ్రాంట్ పర్యవేక్షణను నిర్వహిస్తుంది.
• India-specific relevance: శుష్క మండల వ్యవసాయం, అటవీకరణలో భారతదేశానికి ఉన్న శాస్త్రీయ అనుభవాన్ని మధ్య ఆసియా దేశాలతో పంచుకుంటుంది.
• Global comparison: ఆఫ్రికాలోని 'లేక్ చాద్' (Lake Chad) కూడా మితిమీరిన నీటి వాడకం వల్ల 90% కుచించుకుపోయిన తరహాలోనే ఇది జరిగింది.
• Data point: గత ఆరు దశాబ్దాలలో ఆరల్ సముద్రం తన అసలు నీటి పరిమాణంలో దాదాపు 90% కోల్పోయింది.
• Common exam angle: పోటీ పరీక్షలలో ఆరల్ సముద్రం ఏ దేశాల మధ్య ఉంది (కజకిస్థాన్, ఉజ్బెకిస్థాన్) మరియు దానిలోకి ప్రవహించే నదుల పేర్లను తరచుగా అడుగుతారు.
• Easy memory hook: "ఆము - సిర్ నదులు ఆరల్ ను కాపాడలేకపోయాయి" (Amu Darya & Syr Darya).

---

❓ Practice MCQs

Q1. భారత్ మరియు ఉజ్బెకిస్థాన్ దేశాలు 2030 నాటికి నిర్దేశించుకున్న ద్వైపాక్షిక వాణిజ్య లక్ష్యం ఎంత? [Easy]

A) $2 బిలియన్లు

B) $3 బిలియన్లు

C) $5 బిలియన్లు

D) $10 బిలియన్లు

Answer: C

Explanation: ఇరు దేశాలు తమ ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యాన్ని 2030 నాటికి $5 బిలియన్ల స్థాయికి చేర్చాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.

---

Q2. భారత్ మరియు ఉజ్బెకిస్థాన్ సైన్యాల మధ్య నిర్వహించబడే సంయుక్త సైనిక విన్యాసం పేరేమిటి? [Easy]

A) సూర్య కిరణ్

B) డస్ట్లిక్ (DUSTLIK)

C) హ్యాండ్ ఇన్ హ్యాండ్

D) మిత్ర శక్తి

Answer: B

Explanation: 'డస్ట్లిక్' అనేది భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ సంయుక్త సైనిక విన్యాసం; దీని 7వ ఎడిషన్ ఏప్రిల్ 2026లో నిర్వహించబడింది.

---

Q3. భారత దేశీయ పౌర అణు రియాక్టర్ల ఇంధన అవసరాల కోసం ఉజ్బెకిస్థాన్‌తో ఏ పదార్థ సరఫరాకు సంబంధించి దీర్ఘకాలిక ఒప్పందం కుదిరింది? [Moderate]

A) ఎన్‌రిచ్డ్ ప్లూటోనియం

B) సహజ యురేనియం

C) భారజలం (Heavy Water)

D) థోరియం

Answer: B

Explanation: భారత పౌర అణు విద్యుత్ కేంద్రాల కోసం ఉజ్బెకిస్థాన్ నుంచి దీర్ఘకాలికంగా యురేనియం దిగుమతి చేసుకునే ఒప్పందం ఖరారైంది.

---

Q4. 2026 శిఖరాగ్ర సదస్సులో ఏ భౌగోళిక జలవనరు పునరుద్ధరణ కోసం భారత్ $1 మిలియన్ ఆర్థిక సహాయాన్ని ప్రకటించింది? [Moderate]

A) కాスピయన్ సముద్రం

B) బల్ఖాష్ సరస్సు

C) ఆరల్ సముద్రం

D) ఇస్సిక్-కుల్ సరస్సు

Answer: C

Explanation: ఎండిపోయిన ఆరల్ సముద్ర పరీవాహక ప్రాంతంలో అటవీకరణ, పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం భారత్ $1 మిలియన్ గ్రాంట్‌ను కేటాయించింది.

---

Q5. ఉజ్బెకిస్థాన్‌లో కీలక ఖనిజాల అన్వేషణ మరియు ప్రాజెక్టుల నిర్వహణ కోసం రంగంలోకి దిగిన భారత ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ ఏది? [Moderate]

A) ఓఎన్‌జీసీ విదేశ్ లిమిటెడ్

B) ఖనిజ్ బిదేశ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (KABIL)

C) నేషనల్ మినరల్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NMDC)

D) కోల్ ఇండియా లిమిటెడ్

Answer: B

Explanation: బ్యాటరీ తయారీకి అవసరమైన లిథియం మరియు అరుదైన ఖనిజ వనరుల అన్వేషణ కోసం 'కబిల్' (KABIL) ఉజ్బెకిస్థాన్‌లో జాయింట్ వెంచర్లను ఏర్పాటు చేయనుంది.

---

Q6. ఉజ్బెకిస్థాన్ భౌగోళిక స్థానానికి సంబంధించి క్రింది వాటిలో ఏది ఖచ్చితమైన వాస్తవం? [Tricky]

A) ఇది చైనాతో ప్రత్యక్ష భూ సరిహద్దును పంచుకుంటుంది.

B) ఇది ఒక 'డబుల్ ల్యాండ్‌లాక్డ్' (రెండు అంచెల భూపరివేష్టిత) దేశం.

C) దీని పశ్చిమ సరిహద్దు కాスピయన్ సముద్రంతో కలిసి ఉంటుంది.

D) భారతదేశం నుండి దీనిని ఒకే దేశం వేరు చేస్తుంది.

Answer: B

Explanation: ఉజ్బెకిస్థాన్ ప్రపంచంలోని రెండు డబుల్ ల్యాండ్‌లాక్డ్ దేశాలలో ఒకటి; దీని సరిహద్దు దేశాలన్నీ కూడా భూపరివేష్టిత దేశాలే. ఇది చైనా లేదా కాస్పియన్ సముద్రంతో సరిహద్దును పంచుకోదు.

---

Q7. భారత UPI మరియు ఉజ్బెకిస్థాన్ డిజిటల్ చెల్లింపుల అనుసంధానం కోసం NPCI ఇంటర్నేషనల్ (NIPL) ఏ ఉజ్బెక్ సంస్థతో వాణిజ్య ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది? [Tricky]

A) సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఉజ్బెకిస్థాన్

B) హ్యూమో (HUMO)

C) ఉజ్-పే (UZ-Pay)

D) తాష్కెంట్ ఇంటర్‌బ్యాంక్ ఎక్స్ఛేంజ్

Answer: B

Explanation: ఉజ్బెకిస్థాన్‌కు చెందిన నేషనల్ ఇంటర్‌బ్యాంక్ ప్రాసెసింగ్ సెంటర్ (HUMO)తో NIPL ఈ అనుసంధాన ఒప్పందాన్ని చేసుకుంది.

---

Q8. భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ ఉగ్రవాద నిరోధక సహకారంలో కీలక పాత్ర పోషించే 'రీజినల్ యాంటీ-టెర్రరిస్ట్ స్ట్రక్చర్' (RATS) ఏ సంస్థ యొక్క శాశ్వత విభాగం? [Tricky]

A) ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి (UNSC)

B) షాంఘై కోఆపరేషన్ ఆర్గనైజేషన్ (SCO)

C) కలెక్టివ్ సెక్యూరిటీ ట్రీటీ ఆర్గనైజేషన్ (CSTO)

D) యురేషియన్ ఎకనామిక్ యూనియన్ (EAEU)

Answer: B

Explanation: RATS అనేది షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) యొక్క శాశ్వత విభాగం. దీని ప్రధాన కార్యాలయం తాష్కెంట్‌లో ఉంది.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

క్రింది వాటిలో ఏ దేశం ఉజ్బెకిస్థాన్‌తో కలిసి ఆరల్ సముద్రాన్ని పంచుకుంటుంది?

A) తుర్క్‌మెనిస్థాన్

B) తజికిస్థాన్

C) కజకిస్థాన్

D) కిర్గిజిస్థాన్

Answer: C

Explanation: ఆరల్ సముద్రం ఉత్తరాన కజకిస్థాన్, దక్షిణాన ఉజ్బెకిస్థాన్ దేశాల మధ్య విస్తరించి ఉంది.

---

PYQ 2:

భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ సంబంధాలకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. ఇరు దేశాల ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు 2026లో సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం స్థాయికి చేరాయి.
2. SCO యొక్క ప్రాంతీయ ఉగ్రవాద నిరోధక విభాగం (RATS) ప్రధాన కార్యాలయం ఉజ్బెకిస్థాన్‌లో ఉంది.
3. భారత్ ఉజ్బెకిస్థాన్ నుండి లిథియం సరఫరాపై మాత్రమే ఒప్పందం చేసుకుంది, యురేనియంపై కాదు.

పై ప్రకటనలలో ఏది/వి సరైనది/వి?

A) 1 మాత్రమే

B) 1 మరియు 2 మాత్రమే

C) 2 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: B

Explanation: ప్రకటనలు 1 మరియు 2 సరైనవి. ప్రకటన 3 తప్పు, ఎందుకంటే భారత్ ఉజ్బెకిస్థాన్‌తో దీర్ఘకాలిక యురేనియం సరఫరాపై అధికారిక ఫ్రేమ్‌వర్క్ ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.

---

PYQ 3:

నిశ్చితార్థం (A): భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ వాణిజ్య విస్తరణకు ఇరాన్‌లోని చాబహార్ నౌకాశ్రయం మరియు INSTC ప్రాజెక్టులు ఎంతో కీలకం.

హేతువు (R): ఉజ్బెకిస్థాన్ ఎలాంటి ప్రత్యక్ష సముద్ర తీరం లేని 'డబుల్ ల్యాండ్‌లాక్డ్' దేశం.

A) A మరియు R రెండూ సరైనవి, మరియు R అనేది A కి సరైన వివరణ.

B) A మరియు R రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు.

C) A సరైనది, కానీ R తప్పు.

D) A తప్పు, కానీ R సరైనది.

Answer: A

Explanation: ఉజ్బెకిస్థాన్ పూర్తిగా భూపరివేష్టిత దేశం కావడంతో, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో వాణిజ్యం సాగించడానికి చాబహార్ పోర్ట్ మరియు INSTC కారిడార్ మార్గాలు భారత్‌కు అత్యవసరం. కాబట్టి సరైన వివరణ అవుతుంది.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశ డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (DPI) దౌత్యం మధ్య ఆసియా దేశాలతో ఆర్థిక సంబంధాలను బలోపేతం చేయడంలో ఎలా ఉపయోగపడుతుంది? ఉజ్బెకిస్థాన్‌తో కుదిరిన UPI ఒప్పందం ఆధారంగా విశ్లేషించండి.

భారతదేశ యూనిఫైడ్ పేమెంట్స్ ఇంటర్‌ఫేస్ (UPI) వ్యవస్థను ఉజ్బెకిస్థాన్‌కు చెందిన జాతీయ UZQR కోడ్‌తో అనుసంధానించడం భారత దౌత్య రంగంలో సరికొత్త మైలురాయి. సాంప్రదాయ వాణిజ్య పద్ధతులను దాటి డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (DPI) విస్తరణ ద్వారా మధ్య ఆసియాతో ఆధునిక ఆర్థిక సంబంధాలను నిర్మించడానికి ఇది నిదర్శనం. NIPL మరియు HUMO మధ్య కుదిరిన ఈ ఒప్పందం భారత పర్యాటకులు, విద్యార్థులు, వ్యాపారులకు సులువైన కరెన్సీ రహిత చెల్లింపుల సౌలభ్యాన్ని కల్పిస్తుంది.

ఈ డిజిటల్ అనుసంధానం వ్యాపార లావాదేవీల వ్యయాన్ని గణనీయంగా తగ్గించి, 2030 నాటికి నిర్దేశించుకున్న $5 బిలియన్ల ద్వైపాక్షిక వాణిజ్య లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడానికి దోహదపడుతుంది. అంతేకాకుండా, చైనా యాప్‌లపై అతిగా ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి, భారత విశ్వసనీయ సాంకేతికతకు అంతర్జాతీయ ఆమోదాన్ని పెంచుతుంది. రాబోయే కాలంలో ఈ DPI నమూనాను మొత్తం షాంఘై సహకార సంస్థ (SCO) పరిధిలోని దేశాలకు విస్తరించడం ద్వారా భారత్ యురేషియా ప్రాంతంలో తన ఆర్థిక, సాంకేతిక ప్రభావాన్ని మరింత పటిష్టం చేసుకోవచ్చు.

---

Question 2 (250 words): 2026లో భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ సంబంధాలను సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యంగా పెంచడానికి దారితీసిన వ్యూహాత్మక కారణాలను చర్చించండి. ఈ భాగస్వామ్యం భారతదేశ భౌగోళిక రాజకీయ మరియు ఇంధన భద్రతా ప్రయోజనాలను ఎలా తీరుస్తుంది?

2011లో ఏర్పడిన వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని ఆగస్టు 2026లో 'సమగ్ర వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం'గా ఉన్నతీకరించడం భారతదేశ 'కనెక్ట్ సెంట్రల్ ఆసియా' విధానానికి కొత్త ఊపునిచ్చింది. భౌగోళికంగా మధ్య ఆసియా నడిబొడ్డున ఉన్న ఉజ్బెకిస్థాన్‌తో బలమైన సంబంధాలు ఏర్పరచుకోవడం భారత విదేశాంగ విధానంలో భాగం. చైనా యొక్క 'బెల్ట్ అండ్ రోడ్ ఇనిషియేటివ్' (BRI) ప్రాబల్యాన్ని సమతుల్యం చేయడానికి, రష్యాతో పాటు యురేషియాలో ప్రత్యామ్నాయ శక్తిగా భారత్ నిలదొక్కుకోవడానికి ఈ భాగస్వామ్యం ఉపకరిస్తుంది.

ఇంధన భద్రత పరంగా ఈ ఒప్పందం అత్యంత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది. భారతదేశ క్లీన్ ఎనర్జీ మరియు కర్బన ఉద్గార తగ్గింపు లక్ష్యాలకు అణు విద్యుత్ ఉత్పత్తి ఎంతో అవసరం. ఉజ్బెకిస్థాన్ నుంచి దీర్ఘకాలికంగా సహజ యురేనియం దిగుమతి చేసుకునే ఒప్పందం భారతీయ రియాక్టర్లకు ఇంధన స్థిరత్వాన్ని ఇస్తుంది. అదేవిధంగా, ఎలక్ట్రిక్ వాహనాలకు అత్యవసరమైన లిథియం మరియు అరుదైన ఖనిజాల అన్వేషణకు భారత ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ KABIL రంగంలోకి దిగడం చైనా సరఫరా గొలుసులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.

ప్రాంతీయ భద్రతలో ఆఫ్ఘనిస్థాన్ కేంద్రంగా చెలరేగే తీవ్రవాదాన్ని అడ్డుకోవడానికి, తాష్కెంట్‌లోని SCO-RATS వేదికగా ఇరు దేశాల నిఘా సంస్థలు సమన్వయంతో పనిచేస్తున్నాయి. ఉజ్బెకిస్థాన్ డబుల్ ల్యాండ్‌లాక్డ్ దేశం కావడం వల్ల చాబహార్ నౌకాశ్రయం మరియు INSTC మార్గాలను వేగవంతం చేయడం అనివార్యం. ముగింపుగా, ఈ సమగ్ర భాగస్వామ్యం ఉజ్బెకిస్థాన్‌ను కేవలం స్నేహపూర్వక దేశంగా మాత్రమే కాకుండా, భారతదేశ విస్తారిత పొరుగు ప్రాంత భద్రతకు, ఇంధన భరోసాకు కీలక మూలస్తంభంగా నిలబెడుతుంది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: అభ్యర్థులు తరచుగా కాస్పియన్ సముద్రం మరియు ఆరల్ సముద్రం సరిహద్దు దేశాల విషయంలో గందరగోళానికి గురవుతారు. గుర్తుంచుకోండి, ఆరల్ సముద్రం కేవలం రెండు దేశాల (ఉజ్బెకిస్థాన్, కజకిస్థాన్) మధ్య మాత్రమే విస్తరించి ఉంది. కాస్పియన్ సముద్రం 5 దేశాలతో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది.
• Trap 2: భారత్-ఉజ్బెకిస్థాన్ మధ్య వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం మొదటిసారి 2026లోనే ప్రారంభమైందని అనుకోవడం తప్పు. అసలైన వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం 2011లోనే కుదిరింది; 2026లో జరిగినది దానిని "సమగ్ర" (Comprehensive) స్థాయికి పెంచడం మాత్రమే.
• Trap 3: ఉజ్బెకిస్థాన్ కేవలం ల్యాండ్‌లాక్డ్ అనుకుంటారు. కానీ ఇది 'డబుల్ ల్యాండ్‌లాక్డ్' దేశం. అంటే దీని సరిహద్దు దేశాలకు కూడా సముద్ర తీరం ఉండదు. అందుకే భారత్‌కు చెందిన చాబహార్ నౌకాశ్రయం దీనికి అంతర్జాతీయ వాణిజ్యానికి ప్రాణవాయువు లాంటిది.

---

🧭 Exam Tip

ప్రిలిమ్స్ పరీక్ష కోసం మధ్య ఆసియా భౌగోళిక పటాలు (ఆరల్ సముద్రం సరిహద్దులు, నదులు), సైనిక విన్యాసాల పేర్లు (డస్ట్లిక్), మరియు KABIL, SCO-RATS వంటి సంస్థల కేంద్రాలను గుర్తుంచుకోవడం ముఖ్యం. మెయిన్స్ పరీక్షలో (GS పేపర్ 2), భారత్ యొక్క డిజిటల్ పబ్లిక్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (UPI) దౌత్యం మరియు చైనా ప్రభావాన్ని తట్టుకోవడానికి మధ్య ఆసియాలో ఖనిజ దౌత్యం ప్రాముఖ్యతపై ప్రశ్నలు వచ్చే అవకాశం ఉంది. ఇంటర్వ్యూలలో, అమెరికా-చైనా-రష్యా శక్తుల మధ్య సమతుల్యత పాటిస్తూ భారత్ మధ్య ఆసియాలో ఎలా వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలను సాధిస్తుందో మీ అభిప్రాయం అడగవచ్చు. రాబోయే పరీక్షల్లో 'కబిల్‌' (KABIL) అధికారిక విధులు లేదా ఆరల్ సముద్ర సంక్షోభంపై ప్రశ్న వచ్చే సంభావ్యత చాలా ఎక్కువ.