EOS-05 ఎర్త్ అబ్జర్వేషన్ ఉపగ్రహాన్ని విజయవంతంగా ప్రయోగించిన ఇస్రో GSLV-F17

What Happened

2026 సెప్టెంబర్ 4న తెల్లవారుజామున 2:55 గంటలకు భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ISRO) GSLV-F17 రాకెట్ ద్వారా అత్యాధునిక భూ పరిశీలన ఉపగ్రహం EOS-05 ను విజయవంతంగా ప్రయోగించింది. శ్రీహరికోటలోని సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్ రెండవ లాంచ్ ప్యాడ్ నుండి ఈ ప్రయోగం జరిగింది. ప్రయోగం ప్రారంభమైన 18 నుండి 19 నిమిషాల వ్యవధిలో రాకెట్ క్రయోజెనిక్ దశ 2,367 కిలోల బరువు గల ఉపగ్రహాన్ని ఖచ్చితంగా సబ్-జియోసింక్రోనస్ ట్రాన్స్‌ఫర్ ఆర్బిట్‌లోకి చేర్చింది. అక్కడి నుండి ఉపగ్రహం తన మోటార్ల ద్వారా సుమారు 36,000 కి.మీ ఎత్తులోని శాశ్వత జియోస్టేషనరీ కక్ష్యలోకి చేరుకుంటుంది.

When & Where

ఈ ప్రయోగం 2026 సెప్టెంబర్ 4, శుక్రవారం తెల్లవారుజామున 02:55 IST కు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని శ్రీహరికోటలో గల సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్ (SDSC-SHAR) నుండి జరిగింది. భూమధ్యరేఖకు సమీపంలో ఉండటం, తూర్పున బంగాళాఖాతం ఉండటం వల్ల భూభ్రమణ వేగాన్ని ఉపయోగించుకుని ఇంధనాన్ని ఆదా చేసేందుకు శ్రీహరికోట అత్యంత అనువైన ప్రయోగ కేంద్రంగా ఉపయోగపడుతోంది.

Who Is Involved

• భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ఇస్రో), కేంద్ర అంతరిక్ష విభాగం.
• డాక్టర్ వి. నారాయణన్, ఇస్రో చైర్మన్.
• థామస్ కురియన్, GSLV-F17 మిషన్ డైరెక్టర్.
• విక్రమ్ సారాభాయ్ స్పేస్ సెంటర్ (VSSC) మరియు లిక్విడ్ ప్రొపల్షన్ సిస్టమ్స్ సెంటర్ (LPSC) - రాకెట్ దశలను అభివృద్ధి చేసిన సంస్థలు.
• యు.ఆర్. రావు శాటిలైట్ సెంటర్ (URSC) - EOS-05 ఉపగ్రహాన్ని రూపొందించిన కేంద్రం.

How It Works

1. మూడు దశల వాహక నౌక: GSLV రాకెట్ ఘన ఇంధన కోర్ మోటార్ మరియు నాలుగు ద్రవ స్ట్రాప్-ఆన్ బూస్టర్లను (మొదటి దశ), వికాస్ లిక్విడ్ ఇంజిన్‌ను (రెండవ దశ), మరియు స్వదేశీ క్రయోజెనిక్ అప్పర్ స్టేజ్‌ను (మూడవ దశ) కలిగి ఉంటుంది.
2. కక్ష్య విస్తరణ: రాకెట్ ఈ ఉపగ్రహాన్ని దీర్ఘవృత్తాకార సబ్-జియోసింక్రోనస్ బదిలీ కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టింది. ఉపగ్రహంలోని ప్రొపల్షన్ ఇంజిన్లు క్రమంగా కక్ష్యను పెంచి భూమి నుండి 35,786 కి.మీ ఎత్తులోని వృత్తాకార జియోస్టేషనరీ కక్ష్యలోకి స్థిరీకరిస్తాయి.
3. స్థిర నిఘా ఫుట్‌ప్రింట్: తక్కువ ఎత్తులోని కక్ష్యలలో (LEO) తిరిగే ఉపగ్రహాల వలె కాకుండా, జియోస్టేషనరీ ఉపగ్రహం భూమి తిరిగే వేగంతోనే తిరుగుతూ ఎల్లప్పుడూ భారతదేశం పైనే స్థిరంగా ఉంటుంది.
4. హైపర్‌స్పెక్ట్రల్ ఇమేజింగ్: ఉపగ్రహంలోని కెమెరాలు విజిబుల్, ఇన్‌ఫ్రారెడ్ మరియు థర్మల్ తరంగదైర్ఘ్యాలలో ప్రతి 30 నిమిషాలకు ఒకసారి సరికొత్త చిత్రాలను గ్రౌండ్ స్టేషన్‌కు పంపుతాయి.

Why It Matters

• విపత్తు నిర్వహణ (GS పేపర్ 3): బంగాళాఖాతం, అరేబియా సముద్రంలో ఏర్పడే తుఫానులు, క్లౌడ్‌బర్స్ట్‌లు మరియు అటవీ అగ్నిప్రమాదాలను తక్షణమే పర్యవేక్షించవచ్చు.
• సరిహద్దు భద్రత (GS పేపర్ 3): దేశ సరిహద్దులు మరియు ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలి (EEZ) జలాలపై 24 గంటల నిరంతర నిఘా ఉంచడానికి వీలవుతుంది.
• వ్యవసాయం & వనరులు (GS పేపర్ 3): పంటల ఆరోగ్యం, నేలలోని తేమ శాతం, జలాశయాల నీటి నిల్వలను ఎప్పటికప్పుడు అంచనా వేయవచ్చు.

Historical Background

• 2001: జియోసింక్రోనస్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (GSLV-D1) తొలి అభివృద్ధి ప్రయోగం.
• 2014: స్వదేశీ క్రయోజెనిక్ అప్పర్ స్టేజ్ (CE-7.5) ను విజయవంతంగా పరీక్షించిన GSLV-D5 ప్రయోగం.
• 2021: GSLV-F10 ద్వారా ప్రయోగించిన GISAT-1 (EOS-03) క్రయోజెనిక్ దశలో లోపం కారణంగా విఫలమైంది.

Previous Related Events

• 2024: ఎన్‌సిల్ (NSIL) వాణిజ్య ఒప్పందం ద్వారా స్పేస్‌ఎక్స్ ఫాల్కన్ 9 రాకెట్ సహాయంతో GSAT-N2 (GSAT-20) ఉపగ్రహాన్ని ప్రయోగించారు.
• 2025: 2025 జూలై 30న GSLV-F16 ద్వారా నాసా-ఇస్రో సింథటిక్ ఎపర్చర్ రాడార్ (NISAR) ఉపగ్రహాన్ని ప్రయోగించారు.
• 2026: గతంలో ఎదురైన PSLV ప్రయోగ లోపాలను అధిగమిస్తూ నాణ్యతా నియంత్రణలను ఇస్రో మరింత కఠినతరం చేసింది.

Static GK Connection

• జియోస్టేషనరీ కక్ష్య వర్సెస్ పోలార్ కక్ష్య: జియోస్టేషనరీ కక్ష్య భూమధ్యరేఖకు సరిగ్గా 35,786 కి.మీ ఎత్తులో ఉంటుంది. దీని ఆవర్తన కాలం భూభ్రమణ కాలానికి (23 గంటల 56 నిమిషాల 4 సెకన్లు) సమానం.
• క్రయోజెనిక్ ప్రొపల్షన్: అతి శీతల ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ద్రవ హైడ్రోజన్ (-253°C) ను ఇంధనంగా, ద్రవ ఆక్సిజన్ (-183°C) ను ఆక్సిడైజర్‌గా ఉపయోగించి అత్యధిక స్పెసిఫిక్ ఇంపల్స్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

India & World Comparison

ప్రపంచవ్యాప్తంగా చాలా భూ పరిశీలన ఉపగ్రహాలు సూర్య-సమకాలిక ధ్రువ కక్ష్యలలో (500–800 కి.మీ) తిరుగుతాయి, ఇవి స్పష్టమైన ఫోటోలను తీసినప్పటికీ ఒకే ప్రాంతాన్ని రోజుకు ఒకసారి మాత్రమే చూపిస్తాయి. కానీ EOS-05 ప్రయోగంతో అమెరికా, చైనా సరసన ప్రతి 30 నిమిషాలకు నిరంతర ఫోటోలను తీసే జియోస్టేషనరీ నిఘా వ్యవస్థ కలిగిన దేశంగా భారత్ నిలిచింది.

Future Impact

• డేటా సేవలు: నేషనల్ రిమోట్ సెన్సింగ్ సెంటర్ (NRSC) 'భువన్' పోర్టల్ ద్వారా కొద్ది రోజుల్లోనే EOS-05 డేటా సేవలు ప్రారంభమవుతాయి.
• రాబోయే ప్రయోగాలు: ఈ ఆర్థిక సంవత్సరంలో NVS-03 నావిగేషన్ ఉపగ్రహంతో సహా మరో ఆరు ప్రయోగాలను ఇస్రో చేపట్టనుంది.
• గగన్‌యాన్ పురోగతి: GSLV విజయవంతం కావడం రాబోయే మానవ రహిత గగన్‌యాన్ ప్రయోగాలకు సాంకేతిక స్థిరత్వాన్ని అందించింది.

---

🔑 Key Points for Revision

• 2026 సెప్టెంబర్ 4న తెల్లవారుజామున 2:55 గంటలకు GSLV-F17 ప్రయోగం విజయవంతమైంది.
• శ్రీహరికోటలోని సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్ రెండవ లాంచ్ ప్యాడ్ నుండి రాకెట్ దూసుకెళ్లింది.
• EOS-05 ఉపగ్రహం బరువు 2,367 కిలోలు (పూర్వపు పేరు GISAT-1A).
• ఇది సుమారు 36,000 కిలోమీటర్ల ఎత్తులోని జియోస్టేషనరీ కక్ష్య నుండి పనిచేస్తుంది.
• ప్రతి 30 నిమిషాలకు ఒకసారి భారత ఉపఖండం చిత్రాలను అందిస్తుంది.
• విజిబుల్, ఇన్‌ఫ్రారెడ్, మల్టీ-స్పెక్ట్రల్ కెమెరాలు ఇందులో ఉన్నాయి.
• దీని కార్యాచరణ జీవిత కాలం తొమ్మిది సంవత్సరాలు.
• ఇది ఇస్రోకు 19వ GSLV ప్రయోగం మరియు శ్రీహరికోట నుండి 107వ లాంచ్.
• రాకెట్ ఎత్తు 51.7 మీటర్లు, బరువు 420.5 టన్నులు.
• ఇస్రో చైర్మన్‌గా డాక్టర్ వి. నారాయణన్ వ్యవహరిస్తున్నారు.
• థామస్ కురియన్ GSLV-F17 కు మిషన్ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు.
• GSLV మూడవ దశలో ద్రవ హైడ్రోజన్ మరియు ద్రవ ఆక్సిజన్ ఉపయోగించే స్వదేశీ క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్ ఉంది.
• భూమధ్యరేఖ నుండి జియోస్టేషనరీ కక్ష్య ఎత్తు 35,786 కి.మీ.
• విపత్తులు, వ్యవసాయం, సరిహద్దు నిఘాకు ఈ ఉపగ్రహం ఉపయోగపడుతుంది.
• తదుపరి ప్రయోగాలలో NVS-03 ఉపగ్రహం, గగన్‌యాన్ పరీక్షలు ఉన్నాయి.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: Satellite Orbits and Launch Vehicle Classification

• నిర్వచనం: అంతరిక్షంలో ఒక గ్రహం లేదా ఖగోళ వస్తువు చుట్టూ గురుత్వాకర్షణ శక్తి కారణంగా ఒక ఉపగ్రహం పరిభ్రమించే మార్గాన్ని కక్ష్య (Orbit) అంటారు.
• రాజ్యాంగ / చట్టపరమైన ప్రాతిపదిక: ఏడవ షెడ్యూల్‌లోని కేంద్ర జాబితా ఎంట్రీ 22 (అణుశక్తి, అంతరిక్ష పరిశోధన మరియు అన్వేషణ); భారత అంతరిక్ష విధానం, 2023.
• శాస్త్రీయ / ఆర్థిక సూత్రం: కెప్లర్ గ్రహ గమన సూత్రాలు ($T^2 \propto r^3$); సియోల్కోవ్స్కీ రాకెట్ సమీకరణం.
• ప్రస్తుత అంశంతో సంబంధం: భారతదేశపు తొలి జియోస్టేషనరీ రిమోట్ సెన్సింగ్ ప్లాట్‌ఫామ్‌ను స్థాపించడానికి GSLV-F17 రాకెట్ EOS-05 ను ప్రయోగించింది.
• చరిత్ర & నేపథ్యం: ఇస్రో 1969 ఆగస్టు 15న ఏర్పాటైంది; భారతదేశపు తొలి ఉపగ్రహం ఆర్యభట్టను 1975లో సోవియట్ రాకెట్ ద్వారా ప్రయోగించారు.
• ముఖ్య మైలురాయి 1: 1994లో పోలార్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (PSLV) తొలి విజయం.
• ముఖ్య మైలురాయి 2: 2014 జనవరిలో స్వదేశీ క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్‌తో GSLV-D5 విజయం.
• సంబంధిత చట్టాలు / పథకాలు: భారత అంతరిక్ష విధానం, 2023; ఔటర్ స్పేస్ ట్రీటీ, 1967; ఇన్-స్పేస్ (IN-SPACe).
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర అంతరిక్ష విభాగం (నేరుగా భారత ప్రధాన మంత్రి పర్యవేక్షణలో ఉంటుంది).
• భారతదేశానికి ప్రాముఖ్యత: విదేశీ డేటాపై ఆధారపడకుండా సరిహద్దు భద్రత, తుఫాను హెచ్చరికలు, వ్యవసాయ ప్రణాళికలను స్వదేశీ పరిజ్ఞానంతో సమకూరుస్తుంది.
• అంతర్జాతీయ పోలిక: అమెరికాకు చెందిన GOES, యూరప్ యొక్క Meteosat జియోస్టేషనరీ పరిశీలనా వ్యవస్థలతో సమానం.
• గణాంక వివరాలు: EOS-05 బరువు 2,367 కిలోలు, కక్ష్య ఎత్తు 36,000 కి.మీ, చిత్రాల రీఫ్రెష్ సమయం 30 నిమిషాలు.
• పరీక్షల కోణం: పోలార్ సన్-సింక్రోనస్ ఆర్బిట్ వర్సెస్ జియోస్టేషనరీ ఆర్బిట్; PSLV మరియు GSLV ల మధ్య వ్యత్యాసం.
• జ్ఞాపక సంకేతం (Memory Hook): G-GEO-36 (GSLV, Geostationary Earth Orbit, 36,000 km, 30-minute image refresh).

---

❓ Practice MCQs

Q1. 2026 సెప్టెంబర్ 4న ఇస్రో EOS-05 ఉపగ్రహాన్ని కక్ష్యలోకి ప్రవేశపెట్టడానికి ఉపయోగించిన ప్రయోగ వాహనం ఏది? [Easy]

A) PSLV-C58

B) GSLV-F17

C) LVM3-M4

D) SSLV-D3

Answer: B

Explanation: ఇస్రో 2026 సెప్టెంబర్ 4న శ్రీహరికోట నుండి GSLV-F17 రాకెట్ ద్వారా EOS-05 ఉపగ్రహాన్ని ప్రయోగించింది.

---

Q2. EOS-05 ఉపగ్రహం భూమి నుండి సుమారు ఎంత ఎత్తు గల కక్ష్యలో ఉండి పనిచేస్తుంది? [Easy]

A) 500 కి.మీ

B) 2,000 కి.మీ

C) 36,000 కి.మీ

D) 100,000 కి.మీ

Answer: C

Explanation: EOS-05 అనేది జియోస్టేషనరీ ఉపగ్రహం, ఇది భూమి నుండి సుమారు 36,000 కి.మీ (ఖచ్చితంగా 35,786 కి.మీ) ఎత్తులో పనిచేస్తుంది.

---

Q3. సాధారణ పోలార్ ఆర్బిట్ ఉపగ్రహాలతో పోలిస్తే జియోస్టేషనరీ కక్ష్యలోని EOS-05 కు గల ప్రధాన కార్యాచరణ ప్రయోజనం ఏమిటి? [Moderate]

A) ఇది సాంకేతిక మరమ్మతుల కోసం తిరిగి భూమిపై ల్యాండ్ కాగలదు.

B) ఇది భారత భూభాగాన్ని నిరంతరం పరిశీలిస్తూ ప్రతి 30 నిమిషాలకు ఒకసారి తాజా చిత్రాలను అందిస్తుంది.

C) ఇది సౌర తెరచాపల ద్వారా నక్షత్ర మండలాల్లోకి ప్రయాణించగలదు.

D) దీనికి గ్రౌండ్ ట్రాకింగ్ స్టేషన్ల అవసరం ఉండదు.

Answer: B

Explanation: జియోస్టేషనరీ కక్ష్యలో ఉండటం వల్ల ఇది ఎల్లప్పుడూ భారత ఉపఖండం పైనే స్థిరంగా ఉంటూ ప్రతి 30 నిమిషాలకు రియల్-టైమ్ చిత్రాలను పంపగలదు.

---

Q4. GSLV-F17 ప్రయోగించిన EOS-05 ఉపగ్రహం యొక్క మొత్తం బరువు ఎంత? [Moderate]

A) 1,425 కిలోలు

B) 2,367 కిలోలు

C) 4,150 కిలోలు

D) 6,000 కిలోలు

Answer: B

Explanation: EOS-05 బరువు 2,367 కిలోలు, ఇది GSLV రాకెట్ ట్రాన్స్‌ఫర్ ఆర్బిట్‌లోకి మోసుకెళ్లిన అత్యంత బరువైన ఉపగ్రహం.

---

Q5. ఇస్రో చేపట్టిన GSLV-F17 / EOS-05 మిషన్‌కు మిషన్ డైరెక్టర్‌గా ఎవరు వ్యవహరించారు? [Moderate]

A) ఎస్. సోమనాథ్

B) థామస్ కురియన్

C) డాక్టర్ కె. శివన్

D) ఎం. శంకరన్

Answer: B

Explanation: ఇస్రో చైర్మన్ డాక్టర్ వి. నారాయణన్ సమక్షంలో థామస్ కురియన్ GSLV-F17 మిషన్ డైరెక్టర్‌గా బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు.

---

Q6. భారత GSLV రాకెట్లలోని క్రయోజెనిక్ అప్పర్ స్టేజ్ (CUS) లో ఉపయోగించే ఇంధనం మరియు ఆక్సిడైజర్లు ఏవి? [Tricky]

A) లిక్విడ్ UDMH మరియు నైట్రోజన్ టెట్రాక్సైడ్

B) HTPB మరియు అమ్మోనియం పెర్క్లోరేట్

C) ద్రవ హైడ్రోజన్ (-253°C) మరియు ద్రవ ఆక్సిజన్ (-183°C)

D) ద్రవ మీథేన్ మరియు ద్రవ ఆర్గాన్

Answer: C

Explanation: క్రయోజెనిక్ దశలో -253°C వద్ద ద్రవ హైడ్రోజన్‌ను ఇంధనంగా, -183°C వద్ద ద్రవ ఆక్సిజన్‌ను ఆక్సిడైజర్‌గా ఉపయోగిస్తారు.

---

Q7. 2026 సెప్టెంబర్ 4 నాటి ప్రయోగంతో ఇస్రో మొత్తం ఎన్ని GSLV రాకెట్ ప్రయోగాలను పూర్తి చేసింది? [Tricky]

A) 12వ మిషన్

B) 15వ మిషన్

C) 19వ మిషన్

D) 25వ మిషన్

Answer: C

Explanation: GSLV-F17 ప్రయోగం ఇస్రో చరిత్రలో 19వ GSLV రాకెట్ ప్రయోగం మరియు శ్రీహరికోట నుండి 107వ ప్రయోగం.

---

Q8. EOS-05 ఎర్త్ అబ్జర్వేషన్ ఉపగ్రహం యొక్క కార్యాచరణ జీవిత కాలం ఎంత కాలంగా అంచనా వేయబడింది? [Tricky]

A) మూడు సంవత్సరాలు

B) ఐదు సంవత్సరాలు

C) ఏడు సంవత్సరాలు

D) తొమ్మిది సంవత్సరాలు

Answer: D

Explanation: ఇస్రో ప్రకారం EOS-05 ఉపగ్రహం జియోస్టేషనరీ కక్ష్యలో తొమ్మిది సంవత్సరాల పాటు సేవలు అందించేలా రూపొందించబడింది.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

PYQ 1:

జియోసింక్రోనస్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (GSLV) కు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలలో సరైనది ఏది?

A) ఇది నాలుగు దశల ప్రయోగ నౌక, ఇందులో ప్రత్యామ్నాయంగా ఘన మరియు ద్రవ దశలు ఉంటాయి.

B) ఇది మూడు దశల రాకెట్, దీనిలో మొదటి దశ ఘన ఇంధనం, రెండవ దశ ద్రవ ఇంధనం మరియు మూడవ దశ క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్ ఉంటాయి.

C) ఇది కేవలం 400 కి.మీ కంటే తక్కువ ఎత్తులోని పోలార్ కక్ష్యలలోకి మాత్రమే ఉపగ్రహాలను ప్రవేశపెట్టగలదు.

D) దీని బూస్టర్లలో అణు ఉష్ణ చోదక శక్తిని ఉపయోగిస్తారు.

Answer: B

Explanation: GSLV అనేది మూడు దశల వాహనం: మొదటి దశ ఘన మోటార్ (4 ద్రవ స్ట్రాప్-ఆన్లతో), రెండవ దశ వికాస్ ద్రవ ఇంజిన్, మూడవ దశ క్రయోజెనిక్ అప్పర్ స్టేజ్.

---

PYQ 2:

ఉపగ్రహ కక్ష్యలకు సంబంధించి క్రింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. జియోస్టేషనరీ ఉపగ్రహం భూమి చుట్టూ ఒక పూర్తి భ్రమణాన్ని పూర్తి చేయడానికి ఖచ్చితంగా ఒక నక్షత్ర దినం (Sidereal Day) పడుతుంది.

2. పోలార్ సన్-సింక్రోనస్ కక్ష్యలోని ఉపగ్రహం ప్రతిరోజూ దాదాపు ఒకే స్థానిక సూర్య సమయానికి ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం పైనుండి వెళుతుంది.

3. జియోసింక్రోనస్ ఉపగ్రహాలు భూమధ్యరేఖకు ఖచ్చితంగా 90 డిగ్రీల వంపును కలిగి ఉండాలి.

పై ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

A) 1 మరియు 2 మాత్రమే

B) 2 మరియు 3 మాత్రమే

C) 1 మరియు 3 మాత్రమే

D) 1, 2 మరియు 3

Answer: A

Explanation: 1 మరియు 2 సరైనవి. స్టేట్‌మెంట్ 3 తప్పు, ఎందుకంటే 90 డిగ్రీల వంపు ఉండేది పోలార్ కక్ష్యకు; జియోస్టేషనరీ కక్ష్య వంపు 0 డిగ్రీలు ఉంటుంది.

---

PYQ 3:

జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి:

జాబితా I (ఇస్రో అంశం) a. GSLV-F17 b. EOS-05 c. క్రయోజెనిక్ అప్పర్ స్టేజ్ d. శ్రీహరికోట ప్రయోగ కేంద్రం

జాబితా II (వివరణ)

1. 2,367 కిలోల జియోస్టేషనరీ ఎర్త్ అబ్జర్వేషన్ ఉపగ్రహం
2. ద్రవ హైడ్రోజన్ మరియు ద్రవ ఆక్సిజన్ ఇంధనాలు
3. 19వ GSLV ప్రయోగం / 107వ స్పేస్‌పోర్ట్ ప్రయోగం
4. రెండవ లాంచ్ ప్యాడ్ (SLP)

సరైన కోడ్‌ను ఎంచుకోండి:

A) a-3, b-1, c-2, d-4

B) a-1, b-3, c-4, d-2

C) a-3, b-2, c-1, d-4

D) a-4, b-1, c-2, d-3

Answer: A

Explanation: GSLV-F17 అనేది 19వ GSLV ప్రయోగం (3); EOS-05 అనేది 2,367 కిలోల ఉపగ్రహం (1); క్రయోజెనిక్ దశ LH2 మరియు LOX లను వాడుతుంది (2); ప్రయోగం రెండవ లాంచ్ ప్యాడ్ నుండి జరిగింది (4).

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): సంప్రదాయ తక్కువ ఎత్తులోని ధ్రువ కక్ష్యలతో (LEO) పోలిస్తే, భూ పరిశీలన ఉపగ్రహాలను జియోస్టేషనరీ కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టడం వల్ల కలిగే వ్యూహాత్మక మరియు సామాజిక-ఆర్థిక ప్రయోజనాలను చర్చించండి.

2026 సెప్టెంబర్ 4న ఇస్రో GSLV-F17 ద్వారా ప్రయోగించిన EOS-05 భారతదేశ రిమోట్ సెన్సింగ్ సామర్థ్యంలో ఒక నూతన శకానికి నాంది పలికింది. సాధారణంగా పోలార్ కక్ష్యలలో (500–800 కి.మీ) తిరిగే రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపగ్రహాలు స్పష్టమైన చిత్రాలను అందించినప్పటికీ, ఒకే ప్రాంతాన్ని రోజులకు ఒకసారి మాత్రమే పరిశీలించగలవు.

దీనికి భిన్నంగా, 36,000 కి.మీ ఎత్తులోని జియోస్టేషనరీ కక్ష్యలో ఉండే EOS-05 భారత ఉపఖండంపై నిరంతరంగా ఉంటూ, ప్రతి 30 నిమిషాలకు తాజా చిత్రాలను పంపుతుంది. ఇది అరేబియా సముద్రం, బంగాళాఖాతంలో వేగంగా మారే తుఫానులు, కుండపోత వర్షాలు, కార్చిచ్చులను తక్షణమే పసిగట్టడానికి అత్యంత కీలకం.

వ్యూహాత్మకంగా, దేశ సరిహద్దులు మరియు హిందూ మహాసముద్ర జలాలపై 24 గంటల నిఘా సాధ్యమవుతుంది. సామాజిక-ఆర్థికంగా పంటల పెరుగుదల, జలాశయాల నీటి నిల్వలను ఎప్పటికప్పుడు అంచనా వేస్తూ విపత్తుల నష్టాన్ని గణనీయంగా తగ్గించవచ్చు.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశ జియోసింక్రోనస్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (GSLV) సాంకేతిక పరిణామాన్ని విశ్లేషిస్తూ, అంతరిక్ష స్వావలంబనకు GSLV-F17 ప్రయోగ విజయం ఏ విధంగా దోహదపడుతుందో వివరించండి.

భారత అంతరిక్ష రంగంలో భారీ ఉపగ్రహాలను భూస్థిర బదిలీ కక్ష్యల్లోకి చేర్చే సామర్థ్యాన్ని సాధించడం అత్యంత సంక్లిష్టమైన ప్రయాణం. 2026 సెప్టెంబర్ 4న EOS-05 ఉపగ్రహంతో కూడిన GSLV-F17 విజయం ఈ ప్రయాణంలో సాధించిన పరిపక్వతకు నిదర్శనం.

చారిత్రకంగా పోలార్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (PSLV) తో భారత్ తక్కువ ఎత్తులోని కక్ష్యల్లో రికార్డులు సృష్టించినప్పటికీ, 2 టన్నుల కంటే ఎక్కువ బరువున్న సమాచార, వాతావరణ ఉపగ్రహాలను ప్రయోగించడానికి విదేశీ రాకెట్లపై ఆధారపడాల్సి వచ్చేది. 1990లలో అగ్రరాజ్యాల సాంకేతిక ఆంక్షల కారణంగా క్రయోజెనిక్ సాంకేతికత బదిలీ నిలిచిపోవడంతో ఇస్రో స్వదేశీ పరిశోధనలను ప్రారంభించింది.

GSLV పరిణామం మూడు దశల్లో సాగింది:

1. ప్రారంభ దశ (GSLV Mk I): రష్యా అందించిన క్రయోజెనిక్ దశలతో ప్రయోగాలు చేపట్టినా, సాంకేతిక సమస్యలు ఎదురయ్యాయి.
2. స్వదేశీ క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్ (GSLV Mk II): -253°C వద్ద ద్రవ హైడ్రోజన్‌ను నియంత్రించే స్వదేశీ CE-7.5 క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్‌ను రూపొందించి, 2014 లో GSLV-D5 ద్వారా ఘన విజయం సాధించారు.
3. కార్యాచరణ స్థిరత్వం (GSLV-F17): గతంలో GSLV-F10 వైఫల్యం తర్వాత లోపాలను అధిగమిస్తూ, 19వ ప్రయోగమైన GSLV-F17 ద్వారా 2,367 కిలోల ఉపగ్రహాన్ని ఖచ్చితమైన కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టి విశ్వసనీయతను నిరూపించారు.

ఈ విజయం విదేశీ ప్రయోగ ఖర్చులను ఆదా చేయడమే కాకుండా, న్యూస్పేస్ ఇండియా లిమిటెడ్ (NSIL) ద్వారా వాణిజ్య ప్రయోగాల మార్కెట్లో పోటీపడేందుకు మార్గం సుగమం చేసింది. అంతేకాకుండా, గగన్‌యాన్ మానవ సహిత యాత్రకు అవసరమైన రాకెట్ భద్రతా ప్రమాణాలను ఇది మరింత పటిష్టం చేసింది.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: EOS-05 ఉపగ్రహాన్ని విద్యార్థులు సాధారణ పోలార్ ఆర్బిట్ ఉపగ్రహంగా భావిస్తారు. వాస్తవానికి ఇది 36,000 కి.మీ ఎత్తులోని జియోస్టేషనరీ కక్ష్య నుండి ప్రతి 30 నిమిషాలకు నిరంతర చిత్రాలను తీసే ప్రత్యేక ఉపగ్రహం.
• Trap 2: PSLV వలె GSLV కూడా నాలుగు దశల రాకెట్ అని తప్పుగా భావిస్తారు. వాస్తవానికి GSLV అనేది ఘన, ద్రవ మరియు క్రయోజెనిక్ దశలతో కూడిన మూడు దశల రాకెట్.
• Trap 3: క్రయోజెనిక్ దశలో సాధారణ ద్రవ ఇంధనాలను వాడతారని అనుకుంటారు. క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్ కేవలం అత్యంత శీతల స్థితిలోని ద్రవ హైడ్రోజన్ (-253°C) మరియు ద్రవ ఆక్సిజన్ (-183°C) లను మాత్రమే ఉపయోగిస్తుంది.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims Focus: ఫ్లైట్ నంబర్ (GSLV-F17, 19వ GSLV ప్రయోగం, శ్రీహరికోట నుండి 107వది), బరువు (2,367 కిలోలు), కక్ష్య ఎత్తు (~36,000 కి.మీ), మరియు చిత్రాల రీఫ్రెష్ సమయం (ప్రతి 30 నిమిషాలు) గుర్తుంచుకోండి.
• Mains Focus: GS పేపర్ 3 లో స్వదేశీ అంతరిక్ష సాంకేతికత, క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్ సాధన మరియు విపత్తుల నిర్వహణలో అంతరిక్ష సాంకేతికత వినియోగానికి దీనిని కేస్ స్టడీగా రాయండి.
• Interview Angle: ఎర్త్ అబ్జర్వేషన్ కోసం పోలార్ కక్ష్య కంటే జియోస్టేషనరీ కక్ష్య ఎందుకు మేలైనదో వివరించేందుకు సిద్ధంగా ఉండండి.
• Next Cycle Prediction: జియోస్టేషనరీ మరియు పోలార్ సన్-సింక్రోనస్ కక్ష్యల మధ్య తేడాలు లేదా క్రయోజెనిక్ ప్రొపల్షన్ సూత్రాలపై ప్రిలిమ్స్ ప్రశ్న రావచ్చు.

---