కిషావు బహుళార్థ సాధక ఆనకట్ట ఒప్పందంపై ఆరు రాష్ట్రాల సంతకాలు — దశాబ్దాల అంతరాష్ట్ర జల ప్రతిష్టంభనకు తెర

What Happened

15 సెప్టెంబర్ 2026న ఆరు రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు న్యూఢిల్లీలో కిషావు బహుళార్థ సాధక ఆనకట్ట ప్రాజెక్టుపై ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నారు. నిధులు, ప్రయోజనాల పంపిణీపై ఏళ్లుగా ఉన్న ప్రతిష్టంభన దీంతో ముగిసింది. కేంద్ర హోం మంత్రి, సహకార మంత్రి అమిత్ షా అధ్యక్షత వహించారు. కేంద్ర జలశక్తి మంత్రి సి.ఆర్. పాటిల్, కేంద్ర హోం కార్యదర్శి, కేంద్ర జల వనరుల కార్యదర్శి, సంబంధిత రాష్ట్రాల ప్రధాన కార్యదర్శులు హాజరయ్యారు. ప్రస్తుత ప్రభుత్వ హయాంలో పరిష్కారమైన పదో జల వివాదం ఇదని షా చెప్పారు.

When & Where

సంతకాల కార్యక్రమం 15 సెప్టెంబర్ 2026న న్యూఢిల్లీలో జరిగింది. ఆనకట్ట మాత్రం హిమాచల్ ప్రదేశ్–ఉత్తరాఖండ్ సరిహద్దులోని సిర్మౌర్ జిల్లాలో, టోన్స్ నదిపై నిర్మించనున్నారు. టోన్స్ యమునా ఉపనది; యమునా గంగా వ్యవస్థలో కలుస్తుంది. ప్రాజెక్టు నీరు దిగువన ఉన్న యమునా పరీవాహక రాష్ట్రాలకు — ఢిల్లీ, రాజస్థాన్ సహా — ఉద్దేశించినది.

Who Is Involved

• ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, హరియాణా, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్, ఢిల్లీ — ముఖ్యమంత్రుల ద్వారా సంతకం చేసిన ఆరు రాష్ట్రాలు.
• కేంద్ర హోం మంత్రి, సహకార మంత్రి అమిత్ షా — ఒప్పందం జరిగిన సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించారు.
• కేంద్ర జలశక్తి మంత్రి సి.ఆర్. పాటిల్ — జల రంగ కేంద్ర మంత్రిగా కార్యక్రమానికి హాజరయ్యారు.
• Ministry of Home Affairs — ఈ ప్రక్రియను నిర్వహించి, రాష్ట్రాల మధ్య ఏకాభిప్రాయాన్ని ముందుగానే నమోదు చేసిన మంత్రిత్వ శాఖ.
• రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రి భజన్‌లాల్ శర్మ — నీటి కొరత రాజస్థాన్‌కు పెద్ద సవాలుగా ఉందని, ఒప్పందాన్ని స్వాగతిస్తున్నామని చెప్పారు.

How It Works

1. ప్రాజెక్టును నీటి భాగం, విద్యుత్ భాగం అని రెండుగా విభజించారు. ఏ భాగానికి ఎవరు చెల్లించాలి, ఎవరికి ఏ ప్రయోజనం అన్నదే రాష్ట్రాల మధ్య వివాదం. రెండింటినీ వేరు చేయడమే పరిష్కారానికి దారి తీసింది.
2. నీటి వైపు కేంద్రం 90% వ్యయాన్ని కేంద్ర సహాయంగా భరిస్తుంది; మిగిలిన 10% ఆరు రాష్ట్రాలు కలిసి భరిస్తాయి. ఈ స్థాయి కేంద్ర నిధులు ఒప్పందాన్ని ఆపిన ఆర్థిక భారం అభ్యంతరాన్ని తొలగించాయి.
3. విద్యుత్ వైపు ₹2,000 కోట్ల వ్యయాన్ని ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, హరియాణా కలిసి భరిస్తాయి. నిల్వ నీటి వల్ల ఎక్కువ ప్రయోజనం పొందేవి ఈ రాష్ట్రాలే.
4. ప్రాజెక్టులో ఎక్కువ భాగం తన భూభాగంలోనే ఉన్న హిమాచల్ ప్రదేశ్, తన నీటి వాటాను ఢిల్లీ, రాజస్థాన్‌లకు వదులుకుంటుంది. బదులుగా ఆ రాష్ట్రాలు హిమాచల్ విద్యుత్ భాగం వాటాను భరిస్తాయి. ఈ మార్పిడే ఒప్పందానికి కీలకం.
5. నిర్మాణం పూర్తయ్యాక జలాశయం వర్షాకాలంలోనే కాక ఏడాది పొడవునా నీటిని విడుదల చేస్తుంది. అందుకే ఏటా 517 మిలియన్ ఘనపు మీటర్ల తాగునీరు, 97,000 హెక్టార్లకు సాగునీరు స్థిరంగా అందుతాయి.

Why It Matters

• రాజ్యాంగ, సమాఖ్య పరంగా: అంతరాష్ట్ర నదీ జల వివాదాలు భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో అత్యంత కఠిన సమస్యల్లో ఒకటి. ఆరు రాష్ట్రాల మధ్య చర్చల ద్వారా వచ్చిన ఒప్పందం ఏళ్ల ట్రిబ్యునల్ వ్యాజ్యాన్ని తప్పిస్తుంది.
• ఆర్థికంగా: 236 మీటర్ల ఆనకట్టతో కూడిన ₹15,000 కోట్ల ప్రాజెక్టు యమునా పరీవాహకానికి గణనీయమైన నిల్వ, విద్యుత్, సాగునీటి సామర్థ్యాన్ని జోడిస్తుంది.
• సామాజికంగా: తాగునీటి భాగం రాజస్థాన్‌లోని, జాతీయ రాజధాని ప్రాంతంలోని తీవ్ర కొరతను పరిష్కరిస్తుంది.
• పర్యావరణపరంగా: యమునాలో ఎండాకాలం ప్రవాహం నిలవడం నదీ పునరుజ్జీవనానికి కీలకం. ఒప్పందాన్ని ప్రకటించినప్పుడు ఇదే చట్రాన్ని వాడారు.

Historical Background

కిషావు ప్రాజెక్టు దశాబ్దాలుగా పెండింగ్‌లో ఉంది. ఆగింది ఇంజినీరింగ్ వల్ల కాదు — వ్యయ పంపిణీ, ప్రయోజనాల విభజనపై పరీవాహక రాష్ట్రాల మధ్య అభిప్రాయ భేదం వల్ల. కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఈ చర్చలను ముందుకు తీసుకెళ్లింది. 16 జూన్ 2026 నాటి ఒక ప్రకటనలో సంబంధిత రాష్ట్రాల మధ్య ఏకాభిప్రాయం నమోదైంది. నీటి భాగానికి 90:10 నిధుల విభజన, హిమాచల్ నీటి వాటా ఢిల్లీ–రాజస్థాన్‌లకు వెళ్లే మార్పిడి — ఈ రెండూ అందులోనే ఉన్నాయి. 15 సెప్టెంబర్ 2026 సంతకాలు ఆ ఏకాభిప్రాయాన్ని కేంద్రం–ఆరు రాష్ట్రాల మధ్య అధికారిక ఒప్పందంగా మార్చాయి.

Previous Related Events

• ఆగస్టు 2018లో యమునా పరీవాహకంలోనే, ఇవే రాష్ట్రాలతో కూడిన లఖ్వార్ బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టుపై ఒప్పందం కుదిరింది.
• ఆగస్టు 2018లోనే షాపూర్ కండి ఆనకట్ట ప్రాజెక్టుపై కూడా ఒప్పందం జరిగింది.
• 2021లో కెన్-బెత్వా అనుసంధాన ప్రాజెక్టు ఒప్పందం పూర్తయింది.
• 16 జూన్ 2026న కిషావు ప్రాజెక్టుపై సంబంధిత రాష్ట్రాల మధ్య ఏకాభిప్రాయం కుదిరినట్టు కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ నమోదు చేసింది — సంతకాలకు మూడు నెలల ముందు.

(ఈ నాలుగూ 15 సెప్టెంబర్ 2026 కార్యక్రమంలో, 16 జూన్ 2026 హోం శాఖ ప్రకటనలో పేర్కొన్నవే.)

Static GK Connection

• రాజ్యాంగంలోని Article 262 — అంతరాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయల జలాలకు సంబంధించిన వివాదాల పరిష్కారానికి వీలు కల్పిస్తుంది. అటువంటి వివాదాల్లో న్యాయస్థానాల అధికార పరిధిని నిరోధించే అధికారాన్ని పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది.
• Inter-State River Water Disputes Act, 1956 — ఆ నిబంధన కింద చేసిన చట్టం. దీని ప్రకారమే జల వివాద ట్రిబ్యునళ్లు ఏర్పడతాయి.
• యమునా మరియు టోన్స్ — గంగానదికి అతిపెద్ద ఉపనది యమునా; కిషావు ఆనకట్ట నిర్మించే టోన్స్ యమునాకు ఉపనది.
• బహుళార్థ సాధక నదీ లోయ ప్రాజెక్టులు — ఒకేసారి పలు ప్రయోజనాలు ఇచ్చేలా రూపొందిన ఆనకట్టలు: నిల్వ, తాగునీరు, సాగునీరు, వరద నియంత్రణ, జలవిద్యుత్.

India & World Comparison

భారత అంతరాష్ట్ర జల వివాదాలు పరిమాణంలో అసాధారణమైనవి. ఎందుకంటే ప్రధాన నదులు అనేక రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహిస్తాయి; ప్రతి ఒడ్డునా దట్టమైన జనాభా ఉంటుంది. కిషావు పరిష్కారం ముఖ్యమైనది ఎందుకంటే ఇది ట్రిబ్యునల్ ద్వారా కాక చర్చల ద్వారా వచ్చింది. 1956లో Inter-State River Water Disputes Act వచ్చినప్పటి నుంచి భారత జల వివాదాలు ఎక్కువగా ట్రిబ్యునల్ మార్గాన్నే అనుసరించాయి. అమెరికాలోని కొలరాడో నదీ ఒప్పందాల వంటివి కూడా రాష్ట్రాల మధ్య చర్చలు, ఫెడరల్ నిధులపైనే ఆధారపడతాయి. 236 మీటర్ల ఎత్తుతో కిషావు ఆనకట్ట భారతదేశంలోని ఎత్తైన ఆనకట్టల్లో ఒకటిగా నిలుస్తుంది.

Future Impact

• ఇక ప్రాజెక్టు అమలు దశ మొదలవుతుంది; ₹15,000 కోట్ల వ్యయం నిర్మాణ కాలంలో ఖర్చవుతుంది.
• ఏటా 517 మిలియన్ ఘనపు మీటర్ల తాగునీరు ఢిల్లీ, రాజస్థాన్‌లలో సరఫరా ఒత్తిడిని తగ్గించేందుకు ఉద్దేశించినది.
• ఆనకట్టతో పాటు 97,000 హెక్టార్లకు సాగునీటి సామర్థ్యం అభివృద్ధి చెందుతుంది.
• ఎండాకాలం ప్రవాహం నిలవడం దిగువన యమునా పునరుజ్జీవన కృషికి తోడ్పడుతుంది.
• 90:10 నిధుల నమూనా, నీరు-విద్యుత్ వ్యయ మార్పిడి ఇతర నిలిచిపోయిన పరీవాహక ప్రాజెక్టులకు మాదిరిగా ఉపయోగపడవచ్చు.

---

🔑 Key Points for Revision

• కిషావు బహుళార్థ సాధక ఆనకట్ట ఒప్పందం 15 సెప్టెంబర్ 2026న న్యూఢిల్లీలో సంతకం.
• సంతకం చేసిన ఆరు రాష్ట్రాలు: ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, హరియాణా, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్, ఢిల్లీ.
• ఆరు రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు సంతకాలు చేశారు.
• కేంద్ర హోం మంత్రి, సహకార మంత్రి అమిత్ షా అధ్యక్షత.
• కేంద్ర జలశక్తి మంత్రి సి.ఆర్. పాటిల్ హాజరు.
• నది: టోన్స్ — యమునా ఉపనది.
• ప్రదేశం: సిర్మౌర్ జిల్లా, హిమాచల్ ప్రదేశ్–ఉత్తరాఖండ్ సరిహద్దు.
• ఆనకట్ట ప్రతిపాదిత ఎత్తు: 236 మీటర్లు.
• ప్రాజెక్టు అంచనా వ్యయం: ₹15,000 కోట్లు.
• నీటి భాగం వ్యయంలో కేంద్రం వాటా 90%.
• మిగిలిన 10% నీటి భాగాన్ని ఆరు రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి.
• ₹2,000 కోట్ల విద్యుత్ భాగాన్ని ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, హరియాణా భరిస్తాయి.
• హిమాచల్ నీటి వాటా ఢిల్లీ, రాజస్థాన్‌లకు; బదులుగా అవి హిమాచల్ విద్యుత్ వాటాను భరిస్తాయి.
• ప్రతిపాదిత వార్షిక తాగునీటి సరఫరా: 517 మిలియన్ ఘనపు మీటర్లు.
• సాగునీటి సామర్థ్యం: 97,000 హెక్టార్లు.
• ప్రస్తుత ప్రభుత్వ హయాంలో పరిష్కారమైన పదో జల వివాదం ఇదని అమిత్ షా వ్యాఖ్య.
• 16 జూన్ 2026న రాష్ట్రాల ఏకాభిప్రాయాన్ని కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ నమోదు చేసింది.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: అంతరాష్ట్ర నదీ జల వివాదాలు మరియు భారతదేశంలో సహకార సమాఖ్య వ్యవస్థ

• Definition: ఒకటి కంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహించే నది జలాల వినియోగం, పంపిణీ లేదా నియంత్రణపై రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య తలెత్తే విభేదమే అంతరాష్ట్ర నదీ జల వివాదం.
• Constitutional Basis: అంతరాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయల జలాలకు సంబంధించిన వివాదాల పరిష్కారానికి రాజ్యాంగంలోని Article 262 వీలు కల్పిస్తుంది.
• Legal Basis: Article 262 కింద చేసిన Inter-State River Water Disputes Act, 1956 ఇలాంటి వివాదాలను తేల్చేందుకు ట్రిబ్యునళ్ల ఏర్పాటుకు వీలు కల్పిస్తుంది.
• Principle: నీరు రాష్ట్ర అంశం; కానీ అంతరాష్ట్ర నదుల నియంత్రణ కేంద్రానికి చెందుతుంది. అందుకే రాష్ట్రాలు తమంతట తాము చేరుకోలేని పరిష్కారాలను కేంద్రమే కుదర్చాలి.
• Link to this event: ట్రిబ్యునల్ తీర్పు ద్వారా కాక, కేంద్ర హోం మంత్రి నేతృత్వంలో చర్చల ద్వారా కిషావు ఒప్పందం దీర్ఘకాల వివాదాన్ని పరిష్కరించింది.
• Origin & History: ట్రిబ్యునల్ యంత్రాంగం Inter-State River Water Disputes Act, 1956 నాటిది. అప్పటి నుంచి భారత జల వివాదాలకు ఇదే ప్రధాన మార్గం.
• Key milestone 1: ఆగస్టు 2018 నాటి లఖ్వార్ బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టు ఒప్పందం — ఇవే ఆరు యమునా పరీవాహక రాష్ట్రాలతో.
• Key milestone 2: 2021 నాటి కెన్-బెత్వా అనుసంధాన ప్రాజెక్టు ఒప్పందం — ఒక అంతరాష్ట్ర నదుల అనుసంధాన ఏర్పాటు.
• Related projects: లఖ్వార్ బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టు, షాపూర్ కండి ఆనకట్ట ప్రాజెక్టు, కెన్-బెత్వా అనుసంధాన ప్రాజెక్టు.
• Nodal Ministry / Body: జల రంగాన్ని Ministry of Jal Shakti చూస్తుంది; ఈ సందర్భంలో అంతరాష్ట్ర చర్చలను Ministry of Home Affairs నిర్వహించింది.
• India-specific relevance: భారత్‌లోని దాదాపు ప్రతి ప్రధాన నదీ పరీవాహకాన్ని అనేక రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి. కాబట్టి చర్చల ద్వారా పరిష్కారాలు భారీ జనాభా తాగునీరు, సాగునీటిపై నేరుగా ప్రభావం చూపుతాయి.
• Global comparison: ఇతర సమాఖ్య దేశాలు కూడా రాష్ట్రాల మధ్య ఒప్పందాలు, ఫెడరల్ నిధుల ద్వారానే నదీ పంపిణీని తేల్చుకుంటాయి — అమెరికాలోని కొలరాడో నదీ ఏర్పాట్లు ఉదాహరణ.
• Data point: కిషావు ప్రాజెక్టు ఏటా 517 మిలియన్ ఘనపు మీటర్ల తాగునీరు, 97,000 హెక్టార్లకు సాగునీరు అందించేలా రూపొందింది.
• Common exam angle: రాజ్యాంగ అధికరణ, 1956 చట్టం, నది–ఉపనది, వ్యయ పంపిణీ నిష్పత్తి — వీటిపైనే ప్రశ్నలు వస్తాయి.
• Easy memory hook: "ఆరు రాష్ట్రాలు, 90:10, 236 మీటర్లు" — సంతకాలు చేసినవారు, కేంద్ర-రాష్ట్ర నీటి వ్యయ విభజన, ఆనకట్ట ఎత్తు.

---

❓ Practice MCQs

---

Q1. కిషావు బహుళార్థ సాధక ఆనకట్ట ప్రాజెక్టును ఏ నదిపై నిర్మించనున్నారు? [Easy]

A) యమునా

B) టోన్స్

C) బెత్వా

D) రావి

Answer: B

Explanation: సిర్మౌర్ జిల్లాలో, యమునా ఉపనది అయిన టోన్స్ నదిపై ఈ ఆనకట్ట నిర్మించనున్నారు.

---

Q2. 15 సెప్టెంబర్ 2026న కిషావు ప్రాజెక్టు ఒప్పందంపై ఎన్ని రాష్ట్రాలు సంతకాలు చేశాయి? [Easy]

A) నాలుగు

B) ఐదు

C) ఆరు

D) ఏడు

Answer: C

Explanation: ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, హరియాణా, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్, ఢిల్లీ — ఆరు రాష్ట్రాలు సంతకాలు చేశాయి.

---

Q3. ఒప్పందం ప్రకారం నీటి భాగం వ్యయంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం భరించే వాటా ఎంత? [Moderate]

A) 50%

B) 60%

C) 75%

D) 90%

Answer: D

Explanation: నీటి భాగం వ్యయంలో 90% కేంద్రం కేంద్ర సహాయంగా భరిస్తుంది; మిగిలిన 10% ఆరు రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి.

---

Q4. కిషావు ఒప్పందం జరిగిన సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించిన కేంద్ర మంత్రి ఎవరు? [Moderate]

A) కేంద్ర జలశక్తి మంత్రి

B) కేంద్ర హోం మంత్రి, సహకార మంత్రి

C) కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి

D) కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రి

Answer: B

Explanation: కేంద్ర హోం మంత్రి, సహకార మంత్రి అమిత్ షా అధ్యక్షత వహించారు. జలశక్తి మంత్రి హాజరయ్యారే తప్ప అధ్యక్షత వహించలేదు.

---

Q5. ₹2,000 కోట్ల విద్యుత్ భాగం వ్యయాన్ని కలిసి భరించే మూడు రాష్ట్రాలు ఏవి? [Moderate]

A) హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్

B) ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, హరియాణా

C) హరియాణా, ఉత్తరప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్

D) రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్

Answer: B

Explanation: హిమాచల్ ప్రదేశ్ నీటి వాటాకు బదులుగా ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, హరియాణా ₹2,000 కోట్ల విద్యుత్ భాగం వ్యయాన్ని భరిస్తాయి.

---

Q6. అంతరాష్ట్ర నదుల జలాలకు సంబంధించిన వివాదాల పరిష్కారానికి వీలు కల్పించే రాజ్యాంగ నిబంధన ఏది? [Tricky]

A) Article 252

B) Article 256

C) Article 262

D) Article 263

Answer: C

Explanation: అంతరాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల పరిష్కారానికి Article 262 వీలు కల్పిస్తుంది; Article 263 అంతరాష్ట్ర మండలికి సంబంధించినది — అది వేరే యంత్రాంగం.

---

Q7. కిషావు ఒప్పందానికి మూలంగా ఉన్న బేరసారాన్ని ఉత్తమంగా వివరించేది ఏది? [Tricky]

A) హిమాచల్ ప్రదేశ్ తన నీటి వాటాను వదులుకోవడం; బదులుగా ఇతర రాష్ట్రాలు దాని విద్యుత్ భాగం వ్యయాన్ని భరించడం

B) ఉత్తరాఖండ్ తన నీటి వాటాను వదులుకోవడం; బదులుగా కేంద్ర సహాయం పొందడం

C) ప్రాజెక్టు మొత్తం వ్యయాన్ని ఢిల్లీ భరించడం

D) నీటి, విద్యుత్ భాగాలు రెండింటినీ కేంద్రం 100% భరించడం

Answer: A

Explanation: హిమాచల్ ప్రదేశ్ నీటి వాటా ఢిల్లీ, రాజస్థాన్‌లకు వెళ్తుంది; బదులుగా ఆ రాష్ట్రాలు హిమాచల్ విద్యుత్ భాగం వాటాను భరిస్తాయి.

---

Q8. కిషావు ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి కింది జతల్లో సరిగ్గా జతపరచినది ఏది? [Tricky]

A) ఆనకట్ట ఎత్తు — 517 మీటర్లు

B) వార్షిక తాగునీరు — 97,000 మిలియన్ ఘనపు మీటర్లు

C) సాగునీటి సామర్థ్యం — 97,000 హెక్టార్లు

D) ప్రాజెక్టు వ్యయం — ₹2,000 కోట్లు

Answer: C

Explanation: సాగునీటి సామర్థ్యం 97,000 హెక్టార్లు. ఆనకట్ట ఎత్తు 236 మీటర్లు, వార్షిక తాగునీరు 517 మిలియన్ ఘనపు మీటర్లు, ప్రాజెక్టు వ్యయం ₹15,000 కోట్లు — అందులో ₹2,000 కోట్లు విద్యుత్ భాగం.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

---

PYQ 1:

Inter-State River Water Disputes Act ఏ సంవత్సరంలో చేశారు?

A) 1950

B) 1956

C) 1972

D) 2002

Answer: B

Explanation: రాజ్యాంగంలోని Article 262 అధికారం కింద Inter-State River Water Disputes Act ను 1956లో చేశారు.

---

PYQ 2:

15 సెప్టెంబర్ 2026 నాటి కిషావు బహుళార్థ సాధక ఆనకట్ట ఒప్పందం గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. ఆరు రాష్ట్రాలు ఈ ఒప్పందంపై సంతకాలు చేశాయి.

2. నీటి భాగం వ్యయంలో 90% కేంద్ర ప్రభుత్వం భరిస్తుంది.

3. ఆనకట్టను సిర్మౌర్ జిల్లాలో నిర్మించనున్నారు.

పై ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

A) 1 only

B) 1 and 2 only

C) 2 and 3 only

D) All of the above

Answer: D

Explanation: మూడూ సరైనవే — ఆరు రాష్ట్రాలు సంతకాలు చేశాయి, నీటి భాగంలో కేంద్రం వాటా 90%, స్థలం హిమాచల్–ఉత్తరాఖండ్ సరిహద్దులోని సిర్మౌర్ జిల్లా.

---

PYQ 3:

కింది వాటిని జతపరచండి:

| ప్రాజెక్టు | ఒప్పంద సంవత్సరం | | --- | --- | | 1. లఖ్వార్ బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టు | a. 2021 | | 2. కెన్-బెత్వా అనుసంధాన ప్రాజెక్టు | b. 2026 | | 3. కిషావు బహుళార్థ సాధక ఆనకట్ట ప్రాజెక్టు | c. 2018 |

A) 1-c, 2-a, 3-b

B) 1-a, 2-b, 3-c

C) 1-b, 2-c, 3-a

D) 1-c, 2-b, 3-a

Answer: A

Explanation: లఖ్వార్ ఒప్పందం ఆగస్టు 2018లో, కెన్-బెత్వా అనుసంధాన ప్రాజెక్టు ఒప్పందం 2021లో, కిషావు ఒప్పందం 15 సెప్టెంబర్ 2026న కుదిరాయి.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో అంతరాష్ట్ర నదీ జల వివాదాలు సాధారణంగా ట్రిబ్యునళ్ల ద్వారానే పరిష్కారమయ్యాయి. ప్రత్యామ్నాయ మార్గంగా కిషావు ఒప్పందం ప్రాముఖ్యతను అంచనా వేయండి.

కిషావు పరిష్కారం ముఖ్యమైనది అది ఏమి ఇచ్చిందనే దాని కంటే, ఎలా వచ్చిందనే దాని వల్ల. 15 సెప్టెంబర్ 2026న కేంద్ర హోం మంత్రి అధ్యక్షతన జరిగిన సమావేశంలో ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, హరియాణా, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్, ఢిల్లీ — ఆరు రాష్ట్రాలు ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాయి. తీర్పుల ద్వారా తేలని ప్రతిష్టంభన దీంతో ముగిసింది.

ఈ బేరసారం రూపకల్పనే దాని విజయ రహస్యం. ప్రాజెక్టును నీటి భాగం, విద్యుత్ భాగంగా విభజించడం వల్ల ప్రతి రాష్ట్రం తనకు తక్కువ విలువైన దాన్ని ఇచ్చి ఎక్కువ విలువైన దాన్ని తీసుకునే వీలు కలిగింది. హిమాచల్ ప్రదేశ్ తన నీటి వాటాను ఢిల్లీ, రాజస్థాన్‌లకు వదులుకుంది; బదులుగా అవి దాని ₹2,000 కోట్ల విద్యుత్ వ్యయ వాటాను భరించాయి. నీటి భాగంలో 90% కేంద్రం భరించింది.

ట్రిబ్యునళ్లు హక్కులను పంచుతాయి; ఇలాంటి మార్పిడులను నిర్మించలేవు. ప్రయోజనాలను వేర్వేరు ప్రవాహాలుగా విభజించగలిగే ప్రాజెక్టులకు, కేంద్ర నిధుల మద్దతుతో చర్చల ఒప్పందాలను వాడటమే ముందున్న దారి.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశంలో అంతరాష్ట్ర నదీ జలాలను నియంత్రించే రాజ్యాంగ, సంస్థాగత చట్రాన్ని చర్చించండి. ఆచరణలో వివాదాలు ఎలా పరిష్కారమవుతాయో కిషావు బహుళార్థ సాధక ఆనకట్ట ప్రాజెక్టు ద్వారా వివరించండి.

రాజ్యాంగ రూపకల్పన నీటిని ఒక ఇబ్బందికరమైన మధ్య స్థానంలో ఉంచింది. నీరు ప్రధానంగా రాష్ట్ర అంశం; కానీ అంతరాష్ట్ర నదుల నియంత్రణ కేంద్రానికి చెందుతుంది. అంతరాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయల జలాలకు సంబంధించిన వివాదాల పరిష్కారానికి రాజ్యాంగంలోని Article 262 వీలు కల్పిస్తుంది. దానికి రూపమిస్తూ పార్లమెంటు Inter-State River Water Disputes Act, 1956 చేసింది. ఇలాంటి వివాదాలను తేల్చేందుకు ట్రిబ్యునళ్ల ఏర్పాటుకు ఇది వీలు కల్పిస్తుంది. ఏడు దశాబ్దాలుగా ఇదే ప్రధాన మార్గం.

కిషావు ప్రాజెక్టు తీర్పుల పరిమితులను, చర్చల అవకాశాలను రెండింటినీ చూపిస్తుంది. సిర్మౌర్ జిల్లాలో టోన్స్ నదిపై, 236 మీటర్ల ఆనకట్ట ఎత్తుతో, ₹15,000 కోట్ల వ్యయంతో ప్రతిపాదించిన ఈ ప్రాజెక్టు ఏళ్లుగా ఆగిపోయింది — ఇంజినీరింగ్ వల్ల కాదు, వ్యయ పంపిణీ, ప్రయోజనాలపై విభేదాల వల్ల. కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ చర్చలను ముందుకు తీసుకెళ్లి, 16 జూన్ 2026న ఏకాభిప్రాయాన్ని నమోదు చేసి, 15 సెప్టెంబర్ 2026న ఆరుగురు ముఖ్యమంత్రులను సంతకాల వరకు తీసుకొచ్చింది.

ఈ పరిష్కారం రెండు సాధనాలపై నిలిచింది. మొదటిది — నీటి భాగంలో 90% కేంద్ర నిధులు, ఇవి ఆర్థిక భారం అడ్డంకిని తొలగించాయి. రెండోది — ఒక మార్పిడి: హిమాచల్ ప్రదేశ్ నీటి వాటా ఢిల్లీ, రాజస్థాన్‌లకు; వాటి డబ్బు హిమాచల్ విద్యుత్ భాగం వ్యయానికి. ఇది సున్నా-మొత్తం తగాదాను ఒక వినిమయంగా మార్చింది. ప్రాజెక్టు ఏటా 517 మిలియన్ ఘనపు మీటర్ల తాగునీరు, 97,000 హెక్టార్లకు సాగునీరు ఇస్తుందని అంచనా.

ఈ ఉదాహరణను సంస్థాగతం చేయడం విలువైనది. ప్రయోజనాలను విడదీయగలిగి, కేంద్రం నిధులివ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్న చోట, షరతులను రాతపూర్వకంగా, అమలు చేయదగినట్టుగా పెట్టినంత వరకు చర్చల ఒప్పందాలు ట్రిబ్యునళ్ల కంటే వేగంగా ఫలితమిస్తాయి.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: విద్యార్థులు Article 262 ను Article 263 తో కలిపేస్తారు. సరైన విషయం: అంతరాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల పరిష్కారం Article 262; అంతరాష్ట్ర మండలి ఏర్పాటు Article 263.
• Trap 2: కిషావు ఆనకట్ట యమునా నదిపైనే ఉందని చాలామంది అనుకుంటారు. వాస్తవం: ఇది యమునా ఉపనది అయిన టోన్స్ నదిపై ప్రతిపాదితమైనది.
• Trap 3: 90% కేంద్ర వాటా కేవలం నీటి భాగానికే వర్తిస్తుందనే విషయాన్ని చాలామంది మరచిపోతారు. ఎప్పుడూ గుర్తుంచుకోండి: ₹2,000 కోట్ల విద్యుత్ భాగాన్ని ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, హరియాణా భరిస్తాయి — కేంద్రం కాదు.

---

🧭 Exam Tip

• Prelims పరీక్షకులు నది, జిల్లా, సంతకం చేసిన రాష్ట్రాల సంఖ్య, 90:10 విభజన, 236 మీటర్ల ఎత్తు — వీటినే అడుగుతారు.
• Mains పరీక్షకులు సమాఖ్య వాదనను కోరుకుంటారు — ట్రిబ్యునళ్లు ఆగిపోయిన చోట చర్చల ఒప్పందాలు ఎందుకు ఫలిస్తాయి, ప్రయోజనాల మార్పిడి ఎలా సాధ్యమవుతుంది.
• ఇంటర్వ్యూ బోర్డులు దీన్ని సహకార సమాఖ్యపై, రాష్ట్రాల మధ్య కేంద్రం నిజాయితీగల మధ్యవర్తి పాత్రపై ప్రశ్నగా అడుగుతాయి.
• అధిక అవకాశం ఉన్న అంచనా: యమునా పరీవాహక ప్రాజెక్టులను వాటి ఒప్పంద సంవత్సరాలతో జతపరచమనే ప్రశ్న, లేదా నీటి–విద్యుత్ వ్యయ వాటాలను కలిపి అడిగే statement-based ప్రశ్న.

---