కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్: 10 లక్షల కేసులు దాటి 93.16% పరిష్కార రేటు

What Happened

కేంద్ర సహాయ మంత్రి డాక్టర్ జితేంద్ర సింగ్ కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ జమ్మూ బెంచ్ కొత్త కార్యాలయం-కోర్టు సముదాయాన్ని ప్రారంభించారు. అదే సందర్భంలో ట్రిబ్యునల్ దేశవ్యాప్త పనితీరును వెల్లడించారు. ఏర్పాటైనప్పటి నుంచి 2026 జూన్ 30 వరకు ట్రిబ్యునల్‌కు దేశవ్యాప్తంగా 10,01,177 కేసులు వచ్చాయని, 9,32,723 కేసులు పరిష్కారమయ్యాయని ఆయన చెప్పారు. అంటే పరిష్కార రేటు 93.16 శాతం. CAT చైర్మన్ జస్టిస్ ఆర్.కె. మోరే హాజరయ్యారు.

When & Where

ప్రారంభోత్సవం 2026 సెప్టెంబర్ 20న జమ్మూలో జరిగింది. పేర్కొన్న గణాంకాలన్నీ 2026 జూన్ 30 నాటివి. కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ దేశవ్యాప్తంగా వివిధ బెంచ్‌ల ద్వారా పనిచేస్తుంది. జమ్మూ, శ్రీనగర్ బెంచ్‌లు జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి సేవలందిస్తాయి.

Who Is Involved

• కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ — కేంద్ర ప్రభుత్వ సేవల్లో నియమితులైన వారి సర్వీసు వివాదాలను పరిష్కరించే చట్టబద్ధ ట్రిబ్యునల్.
• డాక్టర్ జితేంద్ర సింగ్ — సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు, పింఛన్ల మంత్రిత్వ శాఖ కేంద్ర సహాయ మంత్రి. సముదాయాన్ని ప్రారంభించారు.
• జస్టిస్ ఆర్.కె. మోరే — కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ చైర్మన్.
• సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు, పింఛన్ల మంత్రిత్వ శాఖ — ట్రిబ్యునల్‌కు నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ.
• జమ్మూ కాశ్మీర్ హైకోర్టు — ఈ కోర్టు నుంచి 20,984 సర్వీసు కేసులు రెండు బెంచ్‌లకు బదిలీ అయ్యాయి.

How It Works

1. నియామకం లేదా సర్వీసు షరతులపై ఫిర్యాదు ఉన్న ప్రభుత్వ ఉద్యోగి హైకోర్టులో రిట్ పిటిషన్ వేయకుండా, ట్రిబ్యునల్ ముందు ఒరిజినల్ అప్లికేషన్ దాఖలు చేస్తారు.
2. ఒరిజినల్ అప్లికేషన్ రుసుము ₹50 మాత్రమే. మిస్సలేనియస్, రివ్యూ, కోర్టు ధిక్కార దరఖాస్తులకు రుసుము లేదు. బాధిత ఉద్యోగికి ఖర్చు అడ్డంకి కాకూడదన్నదే ఉద్దేశం.
3. ప్రతి బెంచ్‌లో న్యాయ సభ్యులు, పరిపాలనా సభ్యులు ఉంటారు. దీనివల్ల న్యాయపరమైన విశ్లేషణతో పాటు సర్వీసు నిబంధనలు ఆచరణలో ఎలా పనిచేస్తాయో తెలిసిన అనుభవం కలుస్తుంది.
4. సాధారణ కోర్టులాగా ట్రిబ్యునల్ సివిల్ ప్రొసీజర్ కోడ్‌కు కట్టుబడి ఉండదు. సహజ న్యాయ సూత్రాలను పాటిస్తుంది. వేగవంతమైన పరిష్కారానికి ఇదే కారణం.
5. ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వుపై అసంతృప్తి ఉన్నవారు హైకోర్టు డివిజన్ బెంచ్‌ను ఆశ్రయించవచ్చు. దీనివల్ల ట్రిబ్యునల్ న్యాయం రాజ్యాంగ న్యాయ సమీక్ష పరిధి వెలుపల కాకుండా లోపలే ఉంటుంది.

Why It Matters

• రాజ్యాంగపరం: న్యాయ సమీక్షను కాపాడుతూనే, భారమైన హైకోర్టుల నుంచి సర్వీసు వ్యాజ్యాలను తప్పించడానికి పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లు ఏర్పడ్డాయి.
• పరిపాలనాపరం: 93.16 శాతం పరిష్కార రేటు, ప్రత్యేక న్యాయనిర్ణయం భారీ కేసుల భారాన్ని తగ్గించగలదని చూపుతుంది.
• సామాజికం: ₹50 రుసుము వల్ల హైకోర్టు వ్యాజ్యం భరించలేని జూనియర్ ప్రభుత్వ ఉద్యోగులకూ ఈ వేదిక అందుబాటులో ఉంటుంది.
• సంస్థాగతం: జమ్మూ కాశ్మీర్ హైకోర్టు నుంచి 20,984 కేసులు బదిలీ కావడం, రాజ్యాంగ న్యాయస్థానాల పెండెన్సీని ట్రిబ్యునళ్లు ఎలా గ్రహిస్తాయో చూపుతుంది.

Historical Background

1976 నాటి 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ట్రిబ్యునళ్లకు సంబంధించిన కొత్త భాగాన్ని రాజ్యాంగంలో చేర్చి, వాటికి రాజ్యాంగ పునాది ఇచ్చింది. ఆ తర్వాత పార్లమెంట్ పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985ను చేసింది. దాని కింద కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల సర్వీసు వివాదాల కోసం 1985లో కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ ఏర్పడింది. అప్పీళ్ల అంశాన్ని సుప్రీంకోర్టు 1997లో ఎల్. చంద్రకుమార్ vs భారత ప్రభుత్వ కేసులో తేల్చింది. హైకోర్టుల న్యాయ సమీక్ష రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని, ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులను హైకోర్టు డివిజన్ బెంచ్ ముందు సవాలు చేయవచ్చని తీర్పునిచ్చింది.

Previous Related Events

• పార్లమెంట్ పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985ను చేసింది. దీని ద్వారా కేంద్ర సర్వీసు వివాదాల కోసం CAT ఏర్పడింది.
• సుప్రీంకోర్టు 1997లో ఎల్. చంద్రకుమార్ vs భారత ప్రభుత్వ కేసును తీర్పు చేసి, ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులపై అప్పీలు వేదికగా హైకోర్టును ఖరారు చేసింది.
• జమ్మూ బెంచ్ మొదట ఒకే డివిజన్ బెంచ్‌తో పనిచేసింది. పని భారం పెరగడంతో తర్వాత రెండో డివిజన్ బెంచ్‌ను జోడించారు.

Static GK Connection

• ఆర్టికల్ 323A: ప్రభుత్వ సేవల్లో నియామకం, సర్వీసు షరతులకు సంబంధించిన వివాదాల పరిష్కారానికి పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లను చట్టం ద్వారా ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని పార్లమెంట్‌కు ఇస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 323B: పన్నులు, భూ సంస్కరణలు, ఎన్నికలు వంటి ఇతర అంశాల ట్రిబ్యునళ్లకు సంబంధించినది. దీనిని పార్లమెంట్‌తో పాటు రాష్ట్ర శాసనసభలూ వాడవచ్చు.
• 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1976: ట్రిబ్యునళ్ల నిబంధనలను రాజ్యాంగంలో చేర్చింది.
• పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985: దీని కింద కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ ఏర్పడింది.
• ఆర్టికల్స్ 226, 227: హైకోర్టు రిట్, పర్యవేక్షణ అధికార పరిధి. ఇవి రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

India & World Comparison

పెద్ద పరిపాలనా వ్యవస్థలున్న దేశాల్లో ప్రత్యేక పరిపాలనా న్యాయనిర్ణయం సాధారణమే. పౌరులకు, పరిపాలనకు మధ్య వివాదాలను ఫ్రాన్స్ ప్రత్యేక పరిపాలనా న్యాయస్థానాల వ్యవస్థ ద్వారా పరిష్కరిస్తుంది. బ్రిటన్, ఆస్ట్రేలియా మాత్రం సాధారణ న్యాయస్థానాల పర్యవేక్షణలోని ట్రిబ్యునల్ వ్యవస్థలను వాడతాయి. భారత నమూనా రెండో రకానికి దగ్గర — వేగం, ప్రత్యేకత కోసం చట్టబద్ధ ట్రిబ్యునల్; రాజ్యాంగ రక్షణగా హైకోర్టు సమీక్ష. 2026 జూన్ 30 నాటికి CAT 93.16 శాతం పరిష్కార రేటు, భారత న్యాయ సంస్థల ప్రమాణాలతో పోలిస్తే ఎక్కువ.

Future Impact

• కొత్త కేసులు దాఖలవుతున్న నేపథ్యంలో వేగవంతమైన పరిష్కారానికి విస్తరించిన జమ్మూ సముదాయం ఉపయోగపడుతుంది.
• 93.16 శాతం పరిష్కార రేటు ఇతర ట్రిబ్యునళ్లకు ఒక ప్రమాణంగా నిలుస్తుంది.
• జమ్మూ బెంచ్ నుంచి 8 శాతం మాత్రమే అప్పీళ్లు వెళ్లడం కొనసాగితే, సర్వీసు వ్యాజ్యాల వల్ల హైకోర్టులపై పడే భారం తగ్గుతుంది.
• ఇతర భారీ ప్రభుత్వ వ్యాజ్య విభాగాలకూ ప్రత్యేక న్యాయనిర్ణయాన్ని విస్తరించాలన్న వాదనకు ఈ గణాంకాలు బలం చేకూరుస్తాయి.

---

🔑 Key Points for Revision

• 2026 సెప్టెంబర్ 20న డాక్టర్ జితేంద్ర సింగ్ CAT జమ్మూ బెంచ్ కొత్త సముదాయాన్ని ప్రారంభించారు.
• ఏర్పాటు నుంచి 2026 జూన్ 30 వరకు CATలో దేశవ్యాప్తంగా దాఖలైన కేసులు: 10,01,177.
• పరిష్కారమైన కేసులు: 9,32,723.
• మొత్తం పరిష్కార రేటు: 93.16 శాతం.
• CAT చైర్మన్: జస్టిస్ ఆర్.కె. మోరే.
• జమ్మూ, శ్రీనగర్ బెంచ్‌లకు కలిపి వచ్చిన కేసులు: 41,389.
• జమ్మూ కాశ్మీర్ హైకోర్టు నుంచి బదిలీ అయిన కేసులు: 20,984.
• రెండు బెంచ్‌ల ముందు కొత్తగా దాఖలైన కేసులు: 20,405.
• పరిష్కారం: బదిలీ కేసుల్లో 18,392, కొత్త కేసుల్లో 13,952.
• CAT జమ్మూ బెంచ్ నుంచి హైకోర్టుకు అప్పీళ్లు: 8 శాతం.
• ఒరిజినల్ అప్లికేషన్ రుసుము: ₹50.
• మిస్సలేనియస్, రివ్యూ, కోర్టు ధిక్కార దరఖాస్తులకు రుసుము లేదు.
• పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985 కింద CAT ఏర్పడింది.
• ప్రభుత్వ సేవల వివాదాల పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లకు ఆర్టికల్ 323A ఆధారం.
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు, పింఛన్ల మంత్రిత్వ శాఖ.

---

🧠 Concept Link (Static GK Deep Dive)

Core Concept: భారతదేశంలో పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లు

• Definition: సాధారణ న్యాయస్థాన వ్యవస్థకు వెలుపల ఉండి, ఒక నిర్దిష్ట తరగతి వివాదాలను — ఇక్కడ ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల సర్వీసు వివాదాలను — పరిష్కరించే చట్టబద్ధ సంస్థే పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్.
• Constitutional / Legal Basis: ప్రభుత్వ సేవల ట్రిబ్యునళ్లకు ఆర్టికల్ 323A; ఇతర జాబితా అంశాల ట్రిబ్యునళ్లకు ఆర్టికల్ 323B. పాలక చట్టం పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985.
• Scientific / Economic Principle: ప్రత్యేకత — ఒకే తరగతి వివాదాలు వినే వేదికకు నైపుణ్యం, ప్రామాణిక తర్కం అలవడతాయి. దీనివల్ల ఒక్కో కేసుకు సమయం, ఖర్చు తగ్గుతాయి.
• Link to this event: 2026 జూన్ 30 నాటికి ట్రిబ్యునల్ 93.16 శాతం పరిష్కార రేటు ఆ ప్రత్యేకత ఫలితమే.
• Origin & History: 1976 నాటి 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా ట్రిబ్యునళ్ల నిబంధనలు రాజ్యాంగంలో చేరాయి; 1985లో కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ ఏర్పడింది.
• Key milestone 1: పార్లమెంట్ పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985ను చేసింది.
• Key milestone 2: సుప్రీంకోర్టు 1997లో ఎల్. చంద్రకుమార్ vs భారత ప్రభుత్వ కేసులో, ఆర్టికల్స్ 226, 227 కింద హైకోర్టు న్యాయ సమీక్ష మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని తీర్పునిచ్చింది.
• Related Acts / Schemes / Treaties: పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985; ట్రిబ్యునళ్లపై రాజ్యాంగ నిబంధనలు; ఆర్టికల్స్ 226, 227 కింద హైకోర్టు రిట్ అధికార పరిధి.
• Nodal Ministry / Body: సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు, పింఛన్ల మంత్రిత్వ శాఖ.
• India-specific relevance: భారతదేశంలో ప్రభుత్వ వ్యాజ్యాల్లో సర్వీసు కేసులు అతిపెద్ద విభాగాల్లో ఒకటి. కాబట్టి ప్రత్యేక వేదిక నేరుగా హైకోర్టు పెండెన్సీపై ప్రభావం చూపుతుంది.
• Global comparison: ఫ్రాన్స్ ప్రత్యేక పరిపాలనా న్యాయస్థాన వ్యవస్థను వాడుతుంది. బ్రిటన్, ఆస్ట్రేలియా వంటి కామన్ లా దేశాలు భారత్ లాగే ట్రిబ్యునళ్లను సాధారణ న్యాయస్థానాల పర్యవేక్షణలో ఉంచుతాయి.
• Data point: 2026 జూన్ 30 వరకు 10,01,177 కేసులు దాఖలు; 9,32,723 పరిష్కారం.
• Common exam angle: ఏ ఆర్టికల్ ఏ రకం ట్రిబ్యునల్‌ది, ఏ సవరణ వాటిని చేర్చింది, అప్పీళ్లు ఏ వేదిక ముందుకు వెళ్తాయి — వీటిపైనే ప్రశ్నలు.
• Easy memory hook: "323A = Administration ఉద్యోగులు; 323B = Broader అంశాలు."

---

❓ Practice MCQs

---

Q1. 2026 సెప్టెంబర్ 20న కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ జమ్మూ బెంచ్ కొత్త కార్యాలయం-కోర్టు సముదాయాన్ని ఎవరు ప్రారంభించారు? [Easy]

A) అమిత్ షా

B) డాక్టర్ జితేంద్ర సింగ్

C) అర్జున్ రామ్ మేఘ్వాల్

D) రాజ్‌నాథ్ సింగ్

Answer: B

Explanation: కేంద్ర సహాయ మంత్రి డాక్టర్ జితేంద్ర సింగ్ ఈ సముదాయాన్ని ప్రారంభించి, ట్రిబ్యునల్ దేశవ్యాప్త గణాంకాలను విడుదల చేశారు.

---

Q2. కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ ఏ చట్టం కింద ఏర్పడింది? [Easy]

A) కోర్టు ధిక్కార చట్టం, 1971

B) ట్రిబ్యునల్స్ రిఫార్మ్స్ చట్టం, 2021

C) సమాచార హక్కు చట్టం, 2005

D) పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985

Answer: D

Explanation: పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985 కింద 1985లో ఈ ట్రిబ్యునల్ ఏర్పడింది.

---

Q3. 2026 జూన్ 30 నాటికి కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ మొత్తం పరిష్కార రేటు ఎంత? [Moderate]

A) 93.16 శాతం

B) 83.16 శాతం

C) 88.16 శాతం

D) 96.31 శాతం

Answer: A

Explanation: దాఖలైన 10,01,177 కేసుల్లో 9,32,723 పరిష్కారం కావడంతో పరిష్కార రేటు 93.16 శాతం అయింది.

---

Q4. ఏర్పాటైనప్పటి నుంచి 2026 జూన్ 30 వరకు దేశవ్యాప్తంగా కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్‌లో ఎన్ని కేసులు దాఖలయ్యాయి? [Moderate]

A) 41,389

B) 20,984

C) 9,32,723

D) 10,01,177

Answer: D

Explanation: మొత్తం 10,01,177 కేసులు దాఖలయ్యాయి; వాటిలో 9,32,723 పరిష్కారమయ్యాయి.

---

Q5. ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల నియామకం, సర్వీసు షరతుల వివాదాల పరిష్కారానికి పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లను ఏ రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ కల్పిస్తుంది? [Moderate]

A) ఆర్టికల్ 323B

B) ఆర్టికల్ 324

C) ఆర్టికల్ 323A

D) ఆర్టికల్ 315

Answer: C

Explanation: ప్రభుత్వ సేవల అంశాల్లో పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లను చట్టం ద్వారా ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 323A పార్లమెంట్‌కు ఇస్తుంది.

---

Q6. ట్రిబ్యునళ్లకు సంబంధించిన నిబంధనలను రాజ్యాంగంలో ఏ సవరణ ద్వారా చేర్చారు? [Tricky]

A) 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1976

B) 44వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1978

C) 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992

D) 52వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1985

Answer: A

Explanation: 1976 నాటి 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ట్రిబ్యునళ్ల నిబంధనలను చేర్చింది; ఆ తర్వాత పార్లమెంట్ పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985ను చేసింది.

---

Q7. ఆర్టికల్స్ 226, 227 కింద హైకోర్టుల న్యాయ సమీక్ష మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని, తద్వారా ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులను హైకోర్టులో సవాలు చేయవచ్చని సుప్రీంకోర్టు ఏ కేసులో తీర్పునిచ్చింది? [Tricky]

A) కేశవానంద భారతి vs కేరళ రాష్ట్రం

B) ఎస్.ఆర్. బొమ్మై vs భారత ప్రభుత్వం

C) ఎల్. చంద్రకుమార్ vs భారత ప్రభుత్వం

D) మినర్వా మిల్స్ vs భారత ప్రభుత్వం

Answer: C

Explanation: 1997లో తీర్పు వచ్చిన ఎల్. చంద్రకుమార్ vs భారత ప్రభుత్వ కేసు, ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులను సవాలు చేసే వేదికగా హైకోర్టును ఖరారు చేసింది.

---

Q8. కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ ముందు ఒరిజినల్ అప్లికేషన్ దాఖలు రుసుము ఎంత? [Tricky]

A) ₹500

B) ₹50

C) ₹100

D) ఎలాంటి రుసుము లేదు

Answer: B

Explanation: ఒరిజినల్ అప్లికేషన్‌కు ₹50 రుసుము ఉంటుంది; మిస్సలేనియస్, రివ్యూ, కోర్టు ధిక్కార దరఖాస్తులకు రుసుము లేదు.

---

📜 Previous Year Question Style (PYQ)

---

PYQ 1:

కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్‌కు నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ ఏది?

A) న్యాయ శాఖ మంత్రిత్వ శాఖ

B) హోం మంత్రిత్వ శాఖ

C) సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు, పింఛన్ల మంత్రిత్వ శాఖ

D) ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ

Answer: C

Explanation: ట్రిబ్యునల్‌కు సిబ్బంది, ప్రజా ఫిర్యాదులు, పింఛన్ల మంత్రిత్వ శాఖే నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ.

---

PYQ 2:

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి:

1. కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985 కింద ఏర్పడింది.

2. ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల నియామకం, సర్వీసు షరతుల వివాదాల కోసం పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 323A పార్లమెంట్‌కు ఇస్తుంది.

3. కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులపై అప్పీళ్లు నేరుగా సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్తాయి.

పై ప్రకటనలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?

A) 1 మాత్రమే

B) 1, 2 మాత్రమే

C) 2, 3 మాత్రమే

D) పైవన్నీ

Answer: B

Explanation: 1, 2 ప్రకటనలు సరైనవి. అలాంటి ఉత్తర్వులను హైకోర్టు డివిజన్ బెంచ్ ముందు సవాలు చేస్తారు కాబట్టి 3వ ప్రకటన తప్పు.

---

PYQ 3:

Assertion (A): కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులను హైకోర్టులో సవాలు చేయవచ్చు.

Reason (R): ఆర్టికల్స్ 226, 227 కింద హైకోర్టుల న్యాయ సమీక్ష రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది.

A) A, R రెండూ సరైనవి; A కు R సరైన వివరణ

B) A, R రెండూ సరైనవి; కానీ A కు R సరైన వివరణ కాదు

C) A సరైనది, R తప్పు

D) A తప్పు, R సరైనది

Answer: A

Explanation: రెండూ సరైనవే. హైకోర్టు న్యాయ సమీక్ష మౌలిక స్వరూపంలో భాగం కావడం వల్లే ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులు హైకోర్టు ముందు సవాలుకు అందుబాటులో ఉండాలి.

---

✍️ Mains Answer Pointers

Question 1 (150 words): భారతదేశంలో రాజ్యాంగ న్యాయస్థానాల భారాన్ని తగ్గించడంలో పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల పాత్రను అంచనా వేయండి.

న్యాయ పర్యవేక్షణను తొలగించకుండానే, సాంకేతికంగా పరిమితమైన భారీ వ్యాజ్య విభాగాన్ని హైకోర్టుల నుంచి తప్పించడానికి పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లు ఏర్పడ్డాయి. కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ రికార్డు ఈ రూపకల్పన ఎక్కువగా పనిచేసిందని చూపుతుంది.

2026 జూన్ 30 నాటికి ట్రిబ్యునల్‌కు ఏర్పాటు నుంచి 10,01,177 కేసులు వచ్చాయి; 9,32,723 పరిష్కారమయ్యాయి. పరిష్కార రేటు 93.16 శాతం. జమ్మూ, శ్రీనగర్ బెంచ్‌లే జమ్మూ కాశ్మీర్ హైకోర్టు నుంచి బదిలీ అయిన 20,984 కేసులతో పాటు 20,405 కొత్త కేసులను స్వీకరించాయి. జమ్మూ బెంచ్ నుంచి 8 శాతం కేసులు మాత్రమే హైకోర్టుకు అప్పీలుకు వెళ్లాయి. కాబట్టి రాజ్యాంగ న్యాయస్థానానికి దక్కిన ఉపశమనం నామమాత్రం కాదు, నిజమైనదే.

అందుబాటు దీన్ని మరింత బలపరుస్తుంది. ఒరిజినల్ అప్లికేషన్ ఖర్చు ₹50 మాత్రమే; మిస్సలేనియస్, రివ్యూ, కోర్టు ధిక్కార దరఖాస్తులకు రుసుము లేదు.

ఖాళీలు లేని బెంచ్‌లు, సకాలంలో మౌలిక వసతులు ఉంటేనే ఈ గణాంకాలు నిలుస్తాయి.

---

Question 2 (250 words): భారతదేశంలో పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల రాజ్యాంగ స్థానాన్ని పరిశీలించి, అవి ఏర్పడిన లక్ష్యాలను సాధించాయో లేదో చర్చించండి.

1976 నాటి 42వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ద్వారా పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లు భారత రాజ్యాంగ వ్యవస్థలోకి ప్రవేశించాయి. ప్రభుత్వ సేవల్లో నియామకం, సర్వీసు షరతుల వివాదాల కోసం పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లను ఏర్పాటు చేసే అధికారాన్ని ఆర్టికల్ 323A పార్లమెంట్‌కు ఇస్తుంది. ఇతర జాబితా అంశాల ట్రిబ్యునళ్లను ఆర్టికల్ 323B కవర్ చేస్తుంది; దీనిని రాష్ట్ర శాసనసభలూ వాడవచ్చు. మొదటి దానిపై పార్లమెంట్ పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్ల చట్టం, 1985ను చేసింది. దాని కింద 1985లో కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ ఏర్పడింది.

ట్రిబ్యునల్ నిర్ణయాలే తుది కావాలని, హైకోర్టు అధికార పరిధిని మినహాయించాలని మొదటి రూపకల్పన ప్రయత్నించింది. దీన్ని సుప్రీంకోర్టు 1997లో ఎల్. చంద్రకుమార్ vs భారత ప్రభుత్వ కేసులో సరిదిద్దింది. ఆర్టికల్స్ 226, 227 కింద హైకోర్టుల న్యాయ సమీక్ష మౌలిక స్వరూపంలో భాగమని తీర్పునిచ్చింది. కాబట్టి ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వులను హైకోర్టు డివిజన్ బెంచ్ ముందు సవాలు చేయవచ్చు; ట్రిబ్యునల్ రాజ్యాంగ వ్యవస్థ వెలుపల కాకుండా లోపలే ఉంటుంది.

పనితీరు పరంగా లక్ష్యాలు చాలావరకు నెరవేరాయి. 2026 జూన్ 30 నాటికి ట్రిబ్యునల్‌కు 10,01,177 కేసులు వచ్చాయి; 9,32,723 పరిష్కారమయ్యాయి. అంటే 93.16 శాతం. విధానాలు సరళం; బెంచ్‌లలో న్యాయ, పరిపాలనా సభ్యులు ఉంటారు; ఒరిజినల్ అప్లికేషన్‌కు ₹50 రుసుము వల్ల వేదిక అందుబాటులో ఉంటుంది. జమ్మూ బెంచ్ నుంచి 8 శాతం కేసులే అప్పీలుకు వెళ్లాయి.

మిగిలిన సవాళ్లు: సభ్యుల ఖాళీలు, బెంచ్‌ల మధ్య అసమాన మౌలిక వసతులు, నియామక ప్రక్రియలు. పోస్టులను వెంటనే భర్తీ చేయడం, నియామకాలకు స్వతంత్రత కల్పించడం ఇప్పటికే ఉపయోగాన్ని నిరూపించుకున్న ఈ వ్యవస్థను మరింత బలపరుస్తాయి.

---

⚠️ Examiner Trap

• Trap 1: విద్యార్థులు ఆర్టికల్ 323A, ఆర్టికల్ 323Bలను గందరగోళపడతారు. సరైన విషయం: ఆర్టికల్ 323A ప్రభుత్వ సేవల పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లది; దీని కింద పార్లమెంట్ మాత్రమే చట్టం చేయగలదు. ఆర్టికల్ 323B ఇతర జాబితా అంశాల ట్రిబ్యునళ్లది; దీనిని రాష్ట్ర శాసనసభలూ వాడవచ్చు.
• Trap 2: కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ నుంచి అప్పీళ్లు నేరుగా సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్తాయని చాలామంది తప్పుగా భావిస్తారు. వాస్తవం: ఎల్. చంద్రకుమార్ vs భారత ప్రభుత్వ తీర్పు ప్రకారం అలాంటి ఉత్తర్వులను హైకోర్టు డివిజన్ బెంచ్ ముందు సవాలు చేస్తారు.
• Trap 3: దాఖలైన కేసులు, పరిష్కారమైన కేసుల అంకెలను చాలామంది కలిపేస్తారు. 2026 జూన్ 30 వరకు ట్రిబ్యునల్‌లో 10,01,177 కేసులు దాఖలయ్యాయి, 9,32,723 పరిష్కారమయ్యాయి; ఇదే 93.16 శాతం పరిష్కార రేటు అని గుర్తుంచుకోండి.